Kogelgaten als decor voor goden

Na zeventig jaar is het Neues Museum in Berlijn heropend. Het biedt, dankzij Chipperfields ‘ruïne-esthetiek’ een indrukwekkende context voor de oudste kunst.

Misschien lag het aan de lyrische openingsrede vrijdagavond van bondskanselier Angela Merkel. Misschien lag het aan de opvallend milde artikelen in de Duitse kranten, of komt het gewoon door de gratis entree. Feit is dat zich gisteren op een natte herfstzondag zelfs voor Berlijnse begrippen een rij bezoekers van imposante lengte voor het net geopende Neues Museum vormde.

Het belang van het moment wordt er in elk geval mee onderstreept. Zeventig jaar heeft het Neues Museum als ruïne in het stadshart gestaan, waarvan een halve eeuw, zoals Merkel het formuleerde, als een ‘oord van het verdriet’ in de DDR, als een van de laatste overblijfselen van het vernietigde Berlijn na de oorlog.

Een uiterst beladen plek dus, en als er de afgelopen jaren dan ook op één museumrenovatie het woord ‘omstreden’ van toepassing was, dan was het hier. De sterarchitect werd fel bekritiseerd (de Brit David Chipperfield heeft het 19de-eeuwse gebouw met ruïne-elementen gehandhaafd), kunstschatten worden betwist (de beroemde buste van Nefertiti wordt geclaimd door Egypte), en het geldbedrag was enorm (212 miljoen euro).

Maar nu het museum dan echt is geopend, is er inderdaad slechts een conclusie mogelijk: de operatie is geslaagd. Het Berlijnse Museumsinsel, waar vijf musea voor oude kunst staan, heeft met deze renovatie een veelbelovende stap gezet in de transformatie naar dat wat allemaal bij elkaar het ‘grootste Universele Museum ter wereld’ moet worden.

Het gebouw zelf was al in maart kort open, nu pas staan de objecten erin. Ze komen uit allerlei andere Berlijnse musea, waarover ze na de oorlog verspreid waren geraakt. Het museum omvat nu, precies zoals het in de 19de eeuw bedoeld was, zowel de collecties uit de prehistorie (schedels, wapens), als Germaanse, Egyptische, Griekse en Romeinse kunst. Juist deze combinatie stemde de commentatoren dit weekeinde filosofisch, zoals de directeur van het British Museum die er een ‘ terugkeer van het concept van een wereldcultuur’ in de Duitse hoofdstad in ziet.

Makkelijk kunnen dergelijke verzamelmusea tot schoolse educatieve instellingen worden, of overvolle opslagruimtes. Hier wordt het echter indrukwekkend. Alles komt samen in de koepelzaal waar de buste van de Egyptische koningin Nefertiti staat. Daarin is het best te zien dat de Berlijnse musea hier kunnen doen wat in de meeste oude expositieopstellingen in de stad steeds zo moeilijk lukte. Er is ruimte gemaakt voor icoonvorming. Minder beelden, meer suggestie, meer dialoog – een dialoog tussen tijdperken, tussen toen en nu.

Nefertiti is een beeld van meer dan drieduizend jaar oud (ongeveer 1340 v.C.); het is een van de meest uitdrukkingsvolle beelden die gemaakt zijn. Ze glimlacht mysterieuzer dan de Mona Lisa, en kijkt soeverein de wereld in, ook al heeft ze een wit blind oog, ook al zijn haar oren verbrokkeld. Ze staat in een grote lege koepelruimte waar het daglicht van boven komt, in een moderne vitrine van glas en staal. De 19de-eeuwse marmeren vloer onder haar is gebroken, de fresco’s op de koepelmuren zijn afgebladderd.

Ze is daardoor losgeweekt uit de Egyptische context. Ze kijkt naar de ‘zaal van de Romeinse goden’ een paar honderd meter verder, terwijl ze tegelijkertijd door Chipperfields ‘ruïne’-esthetiek de Duitse geschiedenis in wordt getrokken. Dankzij deze combinaties ontstaat niet alleen alle ruimte om te zien dat het gewoon een erg mooi beeld is, maar zijn ook verdiepende associaties mogelijk.

Het Neues Museum is immers een plek geworden waar de bezoeker met maar liefst vier historische belevingsniveaus te maken krijgt: er zijn de authentieke werken uit de oudheid; er is de optimistische Duitse 19de eeuw, de tijd waarin deze werken verzameld werden en dit museum gebouwd werd; maar er is ook het gruwelijke oorlogsverleden – te zien onder meer dankzij kogelgaten in de muren – en er is de huidige tijd, aanwezig via moderne architectonische ingrepen.

Het is theatraal, maar geen effectbejag; Chipperfield en de conservatoren maken de archeologische objecten opnieuw spannend en betekenisvol. Het Neues Museum biedt een indrukwekkende context, waarin de oudste kunst van de mensheid op moderne wijze naast elkaar kan staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.