Koester je imperfectie

Filosoof John Gray strijkt de lezer tegen de haren in, maar weet hem toch in te palmen met een kraakheldere stijl en een brede blik.

Beeld Io Cooman

Sinds de Verlichting is de westerse mens geneigd te denken dat het alsmaar beter wordt. Meer kennis leidt tot een grotere beheersing van de natuur en het bestaan, tot meer geluk en meer welvaart. Elke volgende generatie krijgt betere kansen het leven naar eigen inzicht in te richten.

Zinloosheid

Het is die geruststellende gedachte waar de Britse filosoof John Gray (67) al een leven lang tegen strijdt. Hij schrijft voor vakgenoten, maar geldt ook als een van de wetenschappers die filosofie voor een breder publiek toegankelijk weten te maken. Niet door troost te bieden - Gray is het tegendeel van de keukentafelfilosoof die ons verzoent met het dagelijks bestaan. Hij palmt zijn lezer in met een kraakheldere stijl en een brede blik, maar strijkt tegelijk tegen de haren in. De gedachte dat de mensheid, ondanks gruwelijke zijsprongen, zich stilaan in de goede richting beweegt, wordt door hem verstoord. Grays missie: ons overtuigen van de zinloosheid van het bestaan.

De ziel van de marionet, zijn jongste boek, dankt de titel aan een tweehonderd jaar oud essay van Heinrich von Kleist, een tobberige Pruis die veel van wat hij schreef later verbrandde. Von Kleist bejubelt in zijn tekst de dans van een pop aan een touwtje, die niet wordt gehinderd door zwaartekracht of vermoeidheid en niet wordt beïnvloed door bewustzijn.

Bloemlezing

Dat laatste intrigeert Gray. 'Hoe kan een marionet - een mechanisch instrument zonder een spoor van zelfbewustzijn - vrijer zijn dan een menselijk individu', zo luidt zijn kernvraag. Om die vrijheid te onderzoeken, roept Gray een bonte stoet aan getuigen op. In plaats van vakgenoten voert hij - niet zelden obscure - schrijvers en onderzoekers ten tonele. Bruno Schulz en De golem van Gustav Meyrink mogen bij een zoektocht naar bezielde marionetten niet ontbreken. Maar wat te denken van de kristallograaf J.D. Bernal, van de Azteken en hun rituele moorden, van de Italiaanse dichter Giacomo Leopardi en zijn pleidooi voor illusies, de Franse situationist Guy Debord, het Report from Iron Mountain waarin permanente oorlogsdreiging als de optimale situatie wordt beschreven of de sciencefictionschrijvers Stanislaw Lem en Philip K. Dick. Als De ziel van de marionet uit is, zit je met een leeslijst van jewelste.

Die bloemlezing gebruikt Gray om te laten zien dat de mens maar al te graag bereid is te geloven dat er wel degelijk een grote marionettenspeler aan onze touwtjes trekt. Bij Debord is dat de spektakelmaatschappij, die maakt dat we blijven consumeren en zo de economie draaiende houden. Bij E.M. Forster, auteur van The Machine Stops (1909), is het een onzichtbare machine die de menselijke activiteit terugbrengt tot knoppen en schakelaars. Voor de Azteken is het een vijandige God, die met offers tevreden moet worden gesteld.

Imperfectie

De rol van marionettenspeler wordt van oudsher door godsdiensten vervuld en is geleidelijk door de wetenschap overgenomen. Er zijn perioden waarin de mens zich meer of minder schikt in die positie van marionet. Maar - typisch Gray - van een opgaande lijn is geen sprake. 'Hedendaagse darwinisten zullen je vertellen dat de mensheid tot taak heeft de evolutie verder te voeren', schrijft hij. 'Maar 'mensheid' is slechts een naam voor een boefachtig dier dat dit vermogen ten enenmale mist.' Probeer niet te vliegen, wil Gray maar zeggen: goed vallen is al moeilijk genoeg. Een ambitie die nogal haaks staat op de tijdgeest.

Aan het einde voert hij de verre nazaten van Kleists marionetten ten tonele: robots die de macht op aarde overnemen of doorontwikkelde afstammelingen van computerwormen die in staat zijn zelf keuzes te maken. Koester je imperfectie, is dan de raad van Gray. 'Geloof in de bevrijdende kracht van kennis is de overheersende illusie van de moderne mensheid.'

Grimmig

Wat wij willen is een paradijselijk leven en toch ook van de boom van goed en kwaad eten. Die innerlijke verdeeldheid, waaraan we ons nooit kunnen ontworstelen, is onze kern. Erg hoeft dat niet te zijn. Juist die tegenstrijdigheid maakt het ontstaan van zelfbewustzijn mogelijk en biedt zo de kans op wat het hoogst haalbare is: innerlijke vrijheid.

De kijk van Gray op ons aardse gedoe is grimmig en weinig opbeurend. Al lezend wil je dat hij ongelijk heeft en bedenk je redenen om desondanks vast te houden aan een aanhoudend crescendo. Tegelijk is het verleidelijk je te laten meevoeren naar de verborgen werelden die hij ontvouwt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.