'Koerdische kinderen kunnen nooit kind zijn'

De Iraanse regisseur Bahman Ghobadi maakte met 'Turtles Can Fly' een aangrijpende film over Koerdische kinderen in Irak. 'In de Koerdische gebieden is er nu misschien wel een verbetering te zien, maar in het algemeen is die er voor de mensen in de regio niet.'..

Noem hem geen politiek filmmaker. De Iraanse regisseur Bahman Ghobadi (37) heeft er genoeg van dat zijn films altijd in verband worden gebracht met de machtsverhoudingen en de spanningen in het Midden-Oosten. Politiek is bijzaak. Hij is een 'cultureel filmmaker'. En toch moet hij toegeven: 'overal duikt de politiek op'. Zeker omdat Ghobadi een Koerd is. En vooral omdat hij zojuist heeft gefilmd in het door oorlog en terreur geteisterde Irak.

Met de drie films die Bahman Ghobadi (37) tot nu toe maakte, heeft hij zich ontwikkeld tot de chroniqueur van het leven in Koerdistan. Zijn debuut, Een tijd voor dronken paarden, speelde op de grens van Iran en Irak, waar kinderen op een bergachtige smokkelroute tussen twee Koerdische dorpen Iraakse grenswachten moesten vermijden. Liederen uit het land van mijn moeder toonde de wanhoop en verdriet ten tijde van de gifgasaanvallen, eind jaren tachtig, van Saddam Husseins leger.

In Turtles Can Fly, dat tijdens het filmfestival in Rotterdam de publieksprijs kreeg, is het opnieuw oorlog. Vlak voor de Amerikaanse aanval op Irak hebben grote groepen Koerden zich verzameld aan de grens met Turkije in het uiterste noorden, klaar om op de vlucht te slaan, en ze proberen met satellietschotels tevergeefs nieuws over de komende invasie te ontvangen.

Het is een wereld in wanorde, waarin Ghobadi enkele weeskinderen volgt. Ze hebben ledematen verloren door landmijnen. Ze haasten zich schreeuwend en ruziënd door het gebied, waar de volwassenen slechts passief lijken af te wachten, en de dreiging steeds voelbaarder wordt.

Overheerst hier vrees of hoop? Wachten ze op een bevrijding of een ramp? Ghobadi kan er zelf ook geen eenduidig antwoord op geven. 'Het was een keuze tussen slecht en slechter. Gelukkig met de aanwezigheid van de Amerikanen zijn de Koerden zeker niet, maar sommigen zagen de aanval, de invasie zeker als een mogelijkheid tot verbetering. Ook ik wilde Saddam Hussein graag weg hebben - al blijf ik geloven dat dat zonder oorlog had gekund.'

Een paar weken na de val van Bagdad reisde Ghobadi naar Irak om er een van zijn films te vertonen. Onderweg zag hij de lege blikken van de kinderen in het gebied, en besloot aan hen zijn volgende film te wijden. Na een castingperiode van drie maanden, waarbij hij door heel Noord-Irak trok, begon hij met filmen, en volgde de ontwikkelingen in het land - de gevangenneming van Saddam en de terreuraanslagen - van dichtbij. De regisseur, op het Rotterdamse filmfestival aanwezig als jurylid van de Tiger-competitie, ziet, zes dagen na de Iraakse verkiezingen, de toekomst nog altijd somber in.

'In de Koerdische gebieden is er nu misschien wel een verbetering te zien, maar in het algemeen is die er voor de mensen in de regio niet. Bovendien ben ik ook over de perspectieven van de Koerden pessimistisch. Het Turkse leger spreekt voortdurend dreigende taal. Het heeft duidelijk gemaakt dat op het moment dat de Koerden in Noord-Irak een federatie willen vormen, er Turkse militaire acties zullen volgen. Daarnaast dreigen de Amerikanen Iran aan te vallen, en is de strijd tegen het verzet in Irak nog lang niet afgelopen.

'Ik heb weinig hoop dat de verkiezingen iets goeds zullen brengen. Er was geen campagne. Er waren geen locaties om mensen toe te spreken. Op veel plaatsen waren geen stembureaus, en als die er wel waren, wisten mensen niet voor wie ze kozen.'

Dat gebrek aan structuur was ook een probleem voor de filmproductie, waarin een technische crew uit Iran samenwerkte met een ploeg uit Iraaks Koerdistan. 'We moesten de grens in het geheim oversteken. Er waren geen autoriteiten in Irak. Er was geen centraal gezag. Alleen de onafhankelijke partij van de Koerden, van Masoud Barzani en anderen, heeft ons de nodige steun hebben geboden.

'We waren natuurlijk bang, maar Barzani had voor ons geregeld dat we lijfwachten kregen. Er waren drie, vier auto's die altijd met ons meegingen, om onze woningen waren gestationeerd, en de filmlocaties vooraf inspecteerden. Het bleef moeilijk, omdat er voortdurend terroristische aanslagen werden gepleegd. Een week nadat wij er weg waren gegaan, zijn enkele vrienden die meehielpen aan de film om het leven gekomen bij aanslagen in de Koerdische hoofdstad Arbil, waarbij honderdtachtig slachtoffers vielen.'

In zulke omstandigheden lijkt het nagenoeg onmogelijk aan een film te werken, en al helemaal als de cast vrijwel volledig minderjarig is. Toch is het juist het opmerkelijke acteerwerk van de jonge kinderen dat Turtles Can Fly zo indrukwekkend maakt.

Kinderen regisseren is een kwestie van vertrouwen, zegt Ghobadi. 'Tijdens de opnames liet ik ze met de beste auto naar de locaties brengen. Iedereen moest het gevoel krijgen dat zij het allerbelangrijkste waren. Belangrijker dan ik, dan de cameraman, de geluidsman. Alleen door ze dat zelfvertrouwen te geven kunnen ze het aan.

'Maar tegelijk zijn ze ook heel volwassen. Fysiek zijn het kleine kinderen, maar eigenlijk zijn ze volwassen. Wij worden geboren en in de wereld van een twintig- of dertigjarige geworpen. Koerdische kinderen hebben nooit de kans om kind te zijn en te spelen.'

Ghobadi, die zelf in het gebied opgroeide tijdens de oorlog tussen Iran en Irak: 'Wij hebben niet, zoals kinderen uit het Westen, de tijd gehad om van welvaart te genieten, televisie te kijken of ons te ontwikkelen. Ik ben zelf ook een van de mensen die nooit kind is geweest. Ik voel me pas nu, als dertiger, soms een kind.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden