Kniertje is in Senegal springlevend

Heijermans’ oerhollandse stuk uit 1900 blijkt toepasbaar op de actuele situatie in Senegal. ‘Het stuk is nu echt van hen, met hun verhalen en muziek.’

Barend heet nu Modou, Geert noemt zich Madiama en Kniertje, ja Kniertje is geen onderdanige vissersweduwe meer, maar een trotse Afrikaanse mama die luistert naar de naam Yaye Cathy. Haar beroemde uitspraak ‘De vis wordt duur betaald’ is ook in het Wolof (het dialect van Senegal) vertaald: ‘dieuna diaffé’ oftewel ‘dure vis’. En het behouden vaart zwaaien van Barend en Geert – die tragischerwijs nooit weerom keren – gebeurt nu niet streng calvinistisch maar extravert met een getrommelde Sabadans.

Welkom in de Senegalese versie van Op Hoop van Zegen, het oerhollandse vissersdrama van Herman Heijermans uit 1900. Dit weekeinde spelen Afrikaanse acteurs, dansers en muzikanten deze Dieuna Diaffé onder een grote plataan in Amsterdam, volgende week in de haven van Scheveningen. Nu dit Nederlandse erfgoed zo toepasbaar blijkt op de actuele situatie in Senegal, vraag je je af waarom niemand eerder de analogie zag. ‘Dit gaat echt over ons’, oordeelde de lokale bevolking in Saint-Louis, toen de voorstelling in Senegal vorig jaar vol in de zeewind voor hun vissershuisjes werd opgevoerd.

Het was scriptiebegeleider Paul Hoebink die studente ontwikkelingsstudies Maaike Cotterink attendeerde op de overeenkomsten tussen Op Hoop van Zegen en de Senegalese visserij. Cotterink beschreef in haar scriptie hoe kleine vissers door leeg geviste kustzeeën ver de oceaan op werden gedreven in de handen van de grote Koreaanse en Portugezen moederschepen met hun wurgcontracten. Behoort bij ons de barre situatie die Heijermans honderd jaar geleden zo vlammend neerzette – de uitbuiting van arme vissers door op geld beluste reders – tot een ver verleden, in Senegal werken jonge vissers zich onder erbarmelijke omstandigheden nog steeds geregeld dood.

Met hulp van de Nederlandse artistieke ontwikkelingsorganisatie Theatre Embassy maakten regisseuse Anna Rottier en zangeres Leoni Jansen in Senegal een Afrikaanse Op Hoop van Zegen. De eerste had eerder een succesvolle locatieversie gemaakt tijdens Oerol, de tweede toert geregeld met Afrikaanse zangeressen door het zuidelijk continent.

Rottier: ‘Ik heb mijn westerse arbeidsethos en theaterkennis thuis moeten loslaten. De subtiele acteertechnieken die wij hier hanteren, kennen ze daar niet. In soaps spelen ze liefdesscènes op een tapijt met microfoons in de handen. Pas toen ik hun grote gebaren en uitbundige emoties een plek kon geven in de bewerking, ging de Afrikaanse versie leven. Nu is het stuk echt van hen, met hun verhalen, muziek en dans. Maar wel met de structuur en de boodschap van Heijermans.’

Jansen: ‘Afrikanen zijn direct, je ziet wat ze denken. Zo benaderen ze je ook, hard met humor. Maar als je goed leert matten kun je fantastische dingen doen in Afrika.’

Ze hebben de bekende cultuurverschillen moeten overbruggen: de traditionele man-vrouwverhoudingen (Rottier: ‘Acteurs wilde geen bezem in de hand nemen; dat is vrouwenwerk, zeiden ze’), drie uur lange lunchpauzes, (‘familie gaat altijd voor’) en de wispelturige geldigheid van afspraken: ‘De première werd afgelast toen de religieuze leider overleed. We hebben ternauwernood de rest van de tournee kunnen redden.’

Schot in de roos bleek de kwaliteit van de artiesten. Kniertje wordt gespeeld door een soapdiva op leeftijd, Marie Madeleine Diallo, beroemd in heel Senegal. Handig was ook de degelijke research die Cotterink voor haar onderzoek had verricht, inclusief opgebouwd netwerk.

Heijermans stuk droeg er begin 1900 aan bij dat de Tweede Kamer de Schepenwet aannam, ter controle op de veiligheid van de ‘drijvende doodskisten’. Heeft Op Hoop van Zegen ook in Senegal politieke consequenties? Cotterink: ‘Dankzij de voorstelling onderzoekt een internationale commissie nu de arbeidsomstandigheden van de vissers.’

In Nederland doet actrice Marisa van Eyle mee, als tweede, vertellende Kniertje. Om de vertaalslag te maken naar Nederlandstalig publiek. Zij speelde vorig jaar de vissersweduwe in een even krachtige als sobere Op Hoop van Zegen bij Het Toneel Speelt. ‘Dit is in alle opzichte een diametraal andere Op Hoop van Zegen. Alles wordt hier eruit gegooid. Maar de basiswaarden van Heijermans stuk blijven universeel. Het gaat nog steeds over angst, verlies, gemeenschapszin en overleven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.