Knappe bespiegeling over toneel

Toneelgroep Oostpool grijpt Virginia Woolfs fascinerende ‘liefdesbrief’ aan voor een spannende, geschakeerde voorstelling die je beslist nog een keer kunt zien.

Karin Veraart

Gekleed in een karmozijnrode pofbroek valt meteen op welk een prachtig stel benen Orlando heeft. De mooiste benen die een man ooit heeft gehad. Later, als Orlando een vrouw is, zal ze die benen moeten verhullen. Omdat dat zo hoort, en omdat een onverhoopte blik op haar enkels een matroos uit de mast kan doen laten vallen. Dat is wel even wennen, voor iemand die daarvoor nog een vurige jongeling was, in een heel andere maatschappij bovendien. Maar uiteindelijk komt Orlando erachter dat hij/zij van binnen niet is veranderd. Al zijn er eeuwen verstreken.

In Orlando, een biografie (1928) snijdt Virginia Woolf op fascinerende wijze de meest uiteenlopende thema’s aan: het leven en de liefde, sociale kwesties, de rol van het geslacht, het belang van de poëzie en het schrijverschap, de (on-)mogelijkheden van een literair genre (als de biografie).

Maar wat haar Orlando ook is: ‘de langste en charmantste liefdesbrief in de literatuur’ geschreven aan Vita Sackville-West, vriendin, schrijfster, muze op wier leven het boek voor een deel is gebaseerd. Vita’s aristocratische afkomst, haar non-conformistische levensstijl en niet in de laatste plaats haar verhouding met Woolf vormden een bron van inspiratie, elementen die in verschillende vormen terugkomen.

Dat rijke, complexe werk omzetten in een speelbaar script lijkt een ondoenlijke opgave, maar het gebeurt wel. Zo werd Orlando verfilmd (in 1992, met Tilda Swinton); in 2002 speelde Catherine ten Bruggencate het als een mooie intieme monoloog bij het Nationale Toneel. En nu is er de geslaagde voorstelling van Toneelgroep Oostpool op basis van een sterke bewerking door Joeri Vos in een vindingrijke regie van Marcus Azzini.

Scenograaf Theun Mosk heeft het mooi sober gehouden: twee tafeltjes aan weerszijden van het toneel, één waaraan de jonge, dichter(-es) Orlando de poëzie verkent, de ander waaraan de biograaf zich over haar onderwerp buigt. In de grote ruimte die overblijft, nemen de acteurs de toeschouwer mee in de avonturen (want dat zijn het ook) van dit intrigerende androgyne personage, in fantasieën en beschouwingen, langs liefdes en hartstochten door de eeuwen heen.

Hier staat een hecht acteursensemble waar het spelplezier vanaf straalt. Joep van der Geest, Kirsten Mulder, Bram van der Heijden, ze spelen allemaal dubbelrollen: mensen die Orlando ontmoet, de biograaf, een hond (Orlando is een dierenvriend) – energiek en gloedvol. De performance van de stille Marc Stoffels versterkt de enigmatische sfeer die de voorstelling ook ademt.

En dan is er Maria Kraakman als Orlando; één met het ensemble, en tegelijk indrukwekkend in haar dragende rol. Razendsnel schakelt ze tussen emoties, situaties, van lappen poëtische tekst, naar korte gekke dialogen. Geestig als de Orlando die zich ongelooflijk zit te vervelen tijdens haar spelletje met een saaie hertog; mooi hunkerend als de dromerige puberjongen die Orlando is als de voorstelling begint; en een furie ergens in het midden, in een intermezzo dat gaat over de noodzaak van toneel, boekbewerkingen voor toneel, en de perceptie ervan.

Want dat is wat Joeri Vos heeft gedaan: de volledige titel van het stuk luidt Orlando, een werkboek, waarmee hij aangeeft in zijn tekst – en in samenspraak met de acteurs – Woolfs werk ook te willen aangrijpen voor een bespiegeling over het genre toneel waarnaar we nu zitten te kijken. Dat klinkt misschien overmoedig, maar het werkt. Het maakt het stuk spannend en van nu, terwijl het ook aansluit bij de literaire geintjes die de schrijfster zichzelf veroorloofde.

Regisseur Marcus Azzini houdt het geheel – ruim twee uur – knap in de hand. Er zijn een paar wijdlopige scènes die wellicht nog wat compacter zouden kunnen, maar over het algemeen is er sprake van een goed evenwicht (en soepele overgang) tussen de verstilde poëtische stukken en de felle, dynamische delen. Wie de geschreven tekst ernaast legt, ziet dat die op punten afwijkt van de gespeelde; er is geschrapt. Het resultaat is een geschakeerde voorstelling, die je beslist nog een keer kunt gaan zien.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden