Kluizenares van de kunst

Anna Achmatova is een van de twee met niemand te vergelijken dichteressen die de Russische literatuur van de 20ste eeuw zo belangrijk maken; die andere is Marina Tsvetajeva....

Van de beide dichteressen is Achmatova degene die het breedste registerbespeelde. Zij heeft zowel epische poëzie geschreven, als intiemelyrische; haar werk loopt uiteen van symfonie tot kamermuziek. Als er eenkunstenaar onder haar tijd- en lotgenoten is geweest met wie je haar enhaar werk kunt vergelijken, is dat de componist Dmitri Sjostakovitsj:veelzijdig, gedreven, niet bang van pathos en al evenmin van een besef vanhet transcendente, levenslang verdacht, verafschuwd en getreiterd door hetcommunistisch schrikbewind waaronder zij hun dagen moesten slijten.

De dichteres Achmatova was al bij haar leven een legende. Als eenkluizenares van de kunst leefde zij in het toenmalige Leningrad, een rankeen gesloten vrouw, ogend als het standbeeld van een Egyptische profetes,wier werken voornamelijk buiten haar eigen land verschenen en daar ontzagwekten. In eigen land was zij veroordeeld tot de marge, maar zowel haarwerk als haar persoonlijkheid gaf voeding aan diep respect voor wie dekunst en de waarheid was toegedaan.

Beroemd zijn de tekening die Amedeo Modigliani van haar maakte en denachtelijke bedevaart die de filosoof Isaiah Berlin naar haar huis ondernambij een bezoek aan Leningrad. Voor Modigliani, de schilder van deuitgerekte en uitgemergelde vrouwengestalten, moet zij het ideale modelzijn geweest, voor Berlin was zij de stem van het nobele Rusland dat doorde revolutie vrijwel vernietigd was.

En ondertussen zat de dichteres zelf, verguisd en beroofd van vriendenen verwanten, de taal te herscheppen tot een monument van sensibiliteit enweerbaarheid. Zij heeft veel liefdeslyriek geschreven, maar die is ookbijna altijd doodslyriek. Afscheid en verlatenheid werden tegen wil en dankhaar vaste thema's. Zij was in 1889 geboren in Odessa en stierf in 1966 inLeningrad: haar volwassen leven viel samen met de zwartste bladzijden uitde geschiedenis. Daar danken wij die indrukwekkende poëzie aan.

Soms heeft zij zich ook in proza uitgedrukt: ze deed verscheidene kereneen poging haar autobiografie te schrijven, ze scheef een commentaar ophaar beroemdste gedicht, het 'Epos zonder held', en ze schreef haarherinneringen op aan kunstenaars die ze van nabij had meegemaakt:Modigliani, de dichters Aleksandr Blok en Osip Mandelstam. Ook maakte zijsoms dagboeknotities. Dat proza is nu verzameld in een dun deeltjeautobiografische geschriften, De echte twintigste eeuw. Daar gaat, doordatde poëzie eruit is weggelaten, de suggestie van uit dat zij alskroniekschrijfster van gewicht is.

Dat is een treurig stemmende vergissing en een mismoedig makendevertekening.

In 1989 verscheen bij uitgeverij Meulenhoff een bloemlezing uit degedichten van Achmatova, aangevuld met enkele autobiografischeprozastukken, Vlucht van de tijd. De keuze, de vertaling en het commentaarwaren van Hans Boland. Die uitgave was te beschouwen als de kroon op zijninspanningen om Achmatova voor Nederlandse lezers toegankelijk te maken.Acht jaar daarvoor had Boland een royale bloemlezing uit haar poëzievertaald, In andermans handen, en in 1984 had hij haar hele Epos zonderheld vertaald. Die uitgaven hadden Achmatova in Nederland een scharetoegewijde en belangstellende lezers bezorgd.

De voornaamste stukken in de nieuwe uitgave van haar prozawerk, De echtetwintigste eeuw, stonden ook al in die uitgave van Boland. De reeksautobiografische aantekeningen 'Pro domo sua' heette bij Boland nog 'Hetboek dat ik nooit zal schrijven', van de 'Herinneringen aan tijdgenoten'nam Boland alleen de stukken over Blok, Modigliani en Mandelstam op. Maardat zijn wel de belangrijkste en langste stukken. Ook nam hij Achmatova'sbeschouwing over haar eigen beroemde gedicht op, 'Proza bij het Epos'. Hetenige werkelijk nieuwe in de huidige uitgave zijn de dagboeknotities, noggeen kwart van het totaal.

Voor het proza baseerde Boland zich op oudere uitgaven in het Russischvan Achmatova's werk. De huidige vertaalsters, Alissa Leigh en SilvanaWedemann, gebruikten de nieuwe uitgave van Achmatova's werken, die begonte verschijnen jaren nadat Boland klaar was. Daardoor verschillen deteksten nu op ondergeschikte punten van de zijne: ze zijn soms ietsuitvoeriger, soms kennen ze een andere opbouw. Doordat de nieuwe Russischeuitgave een wetenschappelijke is, komt dat de leesbaarheid niet ten goede;we krijgen nu soms ook varianten en zinloze herhalingen te zien.

Maar wat vervelender is, is dat de nieuwe vertaling lang niet altijdeven goed is als, of beter is dan die van Boland. Dat kan aan diegrondtekst liggen, die ik niet gezien heb, maar dat denk ik niet. Er staannamelijk zoveel rarigheden in, dat ik de indruk heb dat Leigh en Wedemanneenvoudig minder goede vertalers zijn dan Boland. Zij schrijven bovendiengeregeld beroerd Nederlands - 'een wisselend succes' voor 'wisselendsucces' - en hanteren dat akelige modieuze anglicistische 'meest' voor eenbijvoeglijk naamwoord waar wij de overtreffende trap kunnen maken doorgewoon -st achter zo'n woord te plakken ('meest verschrikkelijk' voor'verschrikkelijkst').

De annotatie is, zoals de afgelopen jaren steevast het geval is bijuitgaven in de ooit illustere reeks privé domein, een rommeltje: sommigeberoemdheden krijgen een noot, anderen, onbekenden, niet. De eerder indezelfde reeks uitgegeven schrijfster 'Zinaida Hippius' heet nu ineens'Gippius', en de vertaalsters besloten dat de Dode Zee-rollen waaroverAchmatova schrijft, in enkele grotten aan de Zwarte Zee zijn gevonden. Voorwie Russisch kent, zijn dat begrijpelijke strapatsen, maar een vertalingwordt gemaakt voor wie geen Russisch kent. De inleiding ten slotte isverwaarloosbaar: wie werkelijk iets over Achmatova aan de weet wil komen,kan nog altijd het best te rade gaan bij Bolands uitstekende inleiding opde bundel Epos zonder held.

Maar het vervelendst is dat Achmatova's proza los is gemaakt van haarpoëzie. In Vlucht van de tijd stonden die prozastukken na de gedichten,waar ze hetzij een commentaar op vormen, hetzij een verantwoording of eentoelichting. In De echte twintigste eeuw (de titel is ook al een verzinsel)staat geen enkel gedicht van Achmatova. Wij lezen het commentaar op eengedicht dat wij niet te lezen krijgen, en autobiografische toelichtingenbij poëzie die niet beschikbaar is. Dat slaat juist bij deze geweldigedichteres nergens op.

Michaël Zeeman

Anna Achmatova: De echte twintigste eeuw - Autobiografisch prozaVertaalduit het Russisch door Alissa Leigh en Silvana WedemannDe Arbeiderspers216pagina's 24,95 ISBN 90 295 0051 4

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden