Klinkende ikken

Röntgenfoto van Simon Carmiggelts kaken

Vroeger heette het een 'vie romancée', een geromantiseerd leven.

Dan was er veel mogelijk. Van Jan van Schaffelaar weten we bijna niets, maar Jan Frederik Oltmans slaagde er niettemin in een roman over hem te schrijven van zo'n duizend pagina's, De Schaapherder (1838). Daarop was weliswaar kritiek uit letterkundige hoek, maar geen historicus mopperde dat het nog te bewijzen viel dat Van Schaffelaar werkelijk van de toren van Barneveld gesprongen was. Met De avonturen van Henry II Fix (2007) ging Atte Jongstra een paar letterkunstige stapjes verder. Bij gebrek aan een historisch personage dat aan alle eisen voldeed, bedacht hij er zelf maar een: een Zwolse homo universalis uit de achttiende eeuw, Henry Fix. Rondom Fix drapeerde Jongstra zijn enorme research, en hij liet Fix zelf over diens leven vertellen. Een 'vie autobiographiée', zou je kunnen zeggen, en toen begonnen de historici te mopperen.

In het hoofdstuk 'Circus Fix' van zijn nieuwe boek Klinkende ikken, vertelt Jongstra uitgebreid hoe hij voor zijn letterkundige 'vrijmoedigheid' gestraft werd. Historici berispten hem, oudheidkundigen eisten een nadere verklaring, en een enkele academica beschuldigde hem van plagiaat. Jongstra geeft toe dat 'Fix' een mystificatie is, maar daarmee doet hij zichzelf te kort, toont hij te veel mededogen voor zijn slechte lezers. Hij is een uitstekend gedocumenteerde romanschrijver.

Jongstra heeft in zijn boeken altijd veel verantwoordelijkheid gelegd bij de lezer, en dan rijst natuurlijk de vraag in hoeverre we Klinkende ikken, een uitgave in de reeks Privé Domein, kunnen vertrouwen als een onvervalst egodocument. Argwaan ligt op de loer. Niet als het gaat over jeugd- dan wel seniorliefdes, eerste en latere huwelijken. Wie daarmee wil mystificeren, zoals Boudewijn Büch dat deed, die doet maar. Maar voor de zekerheid heb ik wel enige letterkundige feiten nagetrokken. En wat blijkt? Figuranten als de Letse dichter Uldins Berzins, de Griekse essayist Anastasis Vistonitis, en de Zweedse dichteres Heidi von Brun bestaan echt. Gudrun Bjarnhedinsdottir, die in een kritieke periode tussen Jongstra's twee huwelijkslevens zijn 'renaissance' genoemd wordt, is werkelijk een IJslandse dichteres.

Boeken, schrijvers, curiosa en literaire anekdotes, bijna overal liggen ze op de loer en slaan ze toe. In een humoristische verhandeling over tandartsfobie duikt uiteindelijk een röntgenfoto van Simon Carmiggelts kaken op. In een van de portretten over vrienden en vijanden, geeft het fabuleuze geheugen van Michaël Zeeman, die 'de Gijsbrecht' uit het blote hoofd declameert, aanleiding tot bespreking van een artikel uit 1934, 'The Value of Useless Knowledge'. Jongstra: 'Als ik iets wil begrijpen heb ik boeken nodig.'

Die afhankelijkheid, die ook een ontwikkeling is, lijkt begonnen toen de puber Jongstra op de zolder van het ouderlijk huis een roman van Zola vond en heimelijk las: 'Mijn leven werd nooit meer wat het was.' Later kreeg Zola gezelschap van velen, maar vooral van Michel de Montaigne en François Rabelais. De laatstgenoemde zou zeer tevreden geweest zijn over zijn discipel na lezing van 'Hollywoodstudie', over het scheren van schaamhaar.

Montaigne is essentiëler, in Jongstra's leven en in dit boek. Hij wordt geciteerd met betrekking tot de tegenstrijdigheden in één karakter, en Jongstra concludeert: 'Meer ikken dan één, twee zielen.' Honderd pagina's verderop nog een citaat, als ware het een beginselverklaring: 'Ik wil dat men mij in mijn gewone doen ziet.'

Helemaal in het begin van het boek kwam echter die andere ziel al aan het woord bij monde van Atte Jongstra: 'Laten we dus stellen dat iedereen die dit boek leest, er nooit zeker van is dat hij werkelijk door mij heen kijkt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden