klassiek

HOE KLINKT ULTRAMARIJN?..

Roland de Beer

*****Andriessen, Writing to Vermeer. Nonesuch (2 cd's).

Op schilderijen van Vermeer komt wel eens een man voor, maar in Writing to Vermeer, de opera van Louis Andriessen en Peter Greenaway die in 2000 voor het eerst te zien was, blijven ze buiten de deur. Vrouwen- en kinderstemmen vormen het vocale palet, in een partituur waarin Andriessen de feminiene atmosfeer van Vermeers schilderkunst een muzikale tegenhanger geeft, en licht en kleur poogt om te zetten in harmonie en timbre.

Hoe klinkt ultramarijn en hoe orkestreer je een bleekgouden lichtval? Ook zonder beeld of toelichting is duidelijk dat Writing to Vermeer over stofjes gaat die dansen in een lichtstraal, over serene huiselijkheid en milde adoratie. Het is de meest etherische compositie die Andriessen (1939) ooit schreef.

Het neemt niet weg dat deze muziek ook donkere tinten heeft, met dissonanten van typische Andriessen-signatuur. Onraad steekt in toenemende mate de kop op. Maar de dissonant schuurt zelden, en als er een 'klap van Andriessen' klinkt, dan ploft die neer als op fluweel. Sterk bepalend zijn de interrupties van de kinderstemmetjes. Mooie, argeloze interrupties.

Voor toeschouwers was het een karwei: uit te maken welk bontkraagje uit welk schilderij kwam aanzweven. Greenaway toverde de vrouwen in veelvoud voor. Vergezeld van mimende body doubles zongen Susan Narucki ('echtgenote'), Susan Bickley ('schoonmoeder') en Barbara Hannigan ('model') hun gevoelvolle brieven aan een afwezige Vermeer. Boze buitengebeurtenissen, zoals een invasie van de Fransen, dienden zich aan zonder vat te krijgen op hun intimiteit. De cd-uitvoering brengt tekst en muziek terug tot de kern. Ze dateert uit 2004, met het Asko-Schönberg Ensemble onder leiding van Reinbert de Leeuw, en is van een perfectie die je bij plaatpremières zelden tegenkomt.

LEVENSLANG AVONTUUR

****Peter Schat, Complete Works olv Hans Vonk, Reinbert de Leeuw e.v.a. NM Classics (12 cd's).

Fascinerend is het, een componist te volgen die in zijn opus 1 voor orgel het zoeken en tasten tot uitgangspunt lijkt te hebben gemaakt. In schoolse kamermuziekwerken die daarop volgen, krijgt dat zoeken naar een stijl een uitzichtloze kant, tot de componist vijf jaar na zijn opus 1 alle dorheid van zich afwerpt met diep insnijdende trompet-erupties, zomaar middenin een stuk getiteld Mozaïeken voor kamerorkest (uit 1959).

Peter Schat, wiens oeuvre is uitgekomen op 12 cd's, was 24, 25, toen hij uit zijn ei kwam met energieke partituren zoals Inscriptions voor piano (1959) en Entelechie 1 (1961) voor vijf instrumentale groepen. De sprankeling van Schats Dansen uit het Labyrint anno 1965 blijft frapperen. Wonderlijk hoe iemand die later het 'serialisme' van de avantgarde zei te verachten, zulke grote muziek schreef onder invloed van dat serialisme. Al lieten Clockwise and anti-clockwise (1967) en het pianowerk Anathema (1969) innerlijk conflict horen, een strijd tussen weerbarstige moderniteit en 'verboden' ouderwetse schoonheid.

Schat was op z'n best wanneer er innerlijke conflicten werden uitgevochten. Hoogtepunten lagen in het zoemen en fortissimo-ratelen van elektrische gitaren en bromtollen in To You uit 1972, en in de lucide intimiteit van een viool, een piano en een mezzosopraan in het prachtige Canto general (1974), waarin Schat schoonheid en weerbarstigheid onder één noemer brengt. Dat was de periode waarin Schat op het spoor kwam van zijn 'Toonklok', een systeem dat hem voorzag van een aantal stereotiepe harmonische velden. Toen Schat daar in de jaren tachtig zijn draai in vond, in grootschalig orkestwerk en een opera (Symposion), was het zoeken voorbij, won de muziek aan 'gebaar', en verloor ze aan spanning. Complete works documenteert een levenslang avontuur dat achter de geraniums leek te eindigen, tot zich in een Gamelansymfonie (2000) een derde jeugd aankondigde. Die heeft jammergenoeg kort geduurd. Schat overleed in 2003.

Roland de Beer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden