Interview Thiemo Wind

Klassiek dirigent Anton Kersjes durfde zijn nek uit te steken, zegt biograaf Thiemo Wind

Tegenwoordig kennen we hem alleen nog van Het Kersjes Fonds, maar Anton Kersjes (1923-2004) was in de jaren zestig de beroemdste dirigent van Nederland. Musicoloog Thiemo Wind schreef zijn biografie.

Dirigent Anton Kersjes in actie. Beeld Nederlands Muziek Instituut / Archief Anton Kersjes

Een website laten bouwen, een jaar studeren bij de violist van je dromen, een cd maken – dat je met een beurs van 50 duizend euro je loopbaan een flinke duw vooruit kunt geven, hebben de winnaars van de Kersjesprijzen allemaal ervaren. Het Storioni Trio, Dudok Kwartet, Holland Baroque, Noa Wildschut, ze hebben ieder hun eigen pad kunnen uitstippelen dankzij de nalatenschap van een dirigent over wie niet zoveel bekend is. De musicoloog Thiemo Wind portretteerde bij het 25-jarig bestaan van Het Kersjes Fonds twaalf van de laureaten en schreef een biografisch portret van Anton Kersjes: Als dirigent word je geboren.

Wie was Anton Kersjes?

‘Hij was de man die uit het niets, uit een kamerorkestje, een volwaardig orkest maakte, het Kunstmaandorkest, en dat liet uitgroeien tot het tweede orkest van Amsterdam. In het Concertgebouw, naast de traditie van het Concertgebouworkest. Dan durf je wel je nek uit te steken. Kersjes en zijn directeur, Jan Huckriede, pianist maar vooral cultureel ondernemer, hebben het samen voor elkaar gekregen – een gouden duo.

‘Als dirigent, als interpreet van symfonische muziek, heeft hij geen diepe sporen achtergelaten. Zijn uitvoeringen hadden niet de eigenheid van een grootheid en dat wist hij van zichzelf. Kersjes had er geen enkele moeite mee om in de iets jongere Bernard Haitink zijn meerdere te erkennen. Als ernaar gevraagd werd, zei hij: ‘Dat is voor mij alleen maar een stimulans om heel hard door te blijven werken.’ Hij vond het leuk musici de kans te geven zich te ontwikkelen. Voor zijn orkest koos hij jonge mensen die net van het conservatorium kwamen: ze hard laten werken, ze kneden. Zo werd het Kunstmaandorkest, later omgedoopt tot Amsterdams Philharmonisch, voor musici een opstapje naar andere orkesten.’

Wat bent u voor nieuws te weten gekomen?

‘Ik ontdekte dat er dingen over de oorlogsperiode zijn geschreven die niet konden kloppen. In de ene bron stond dat hij ondergedoken heeft gezeten, en in de andere dat hij in 1944 uit Arnhem was geëvacueerd. In de liefdesbrieven tussen Kersjes en Margreet van de Groenekan, zijn latere echtgenote, las ik wat er speelde. Om aan de verplichte Arbeitseinsatz van de bezetter te voldoen en toch zijn vak van violist te kunnen blijven uitoefenen, is hij met een Nederlands amusementsorkest in Duitsland gaan spelen. In verband met het goed-en-foutdenken na de oorlog heeft hij dat gedeelte van zijn verhaal kennelijk liever niet verteld. 

‘Na de oorlog werd Kersjes concertmeester en later kapelmeester in het Amsterdamse Tuschinski-theater. Anders dan hij altijd heeft gezegd, was dat geen plotselinge carrièreswitch. Ondanks zijn klassieke opleiding was hij al ruimschoots in de amusementsmuziek werkzaam geweest. Dat was een sector waar hij zeker niet zijn neus voor ophaalde.’

Hoe kwam hij aan zijn fortuin?

‘Tante Annie, een tante van zijn vrouw, had met aandelen in de cacao in de Zaanstreek miljoenen guldens vergaard. Dat vermogen liet ze na aan Margreet van de Groenekan.’

Hoe belangrijk is het Kersjes Fonds?

‘Je ziet dat die winnende ensembles allemaal kleine bedrijven zijn. Met het prijzengeld kunnen ze op een veel grotere schaal gaan denken: publiciteitsmateriaal laten maken, bijvoorbeeld. Dat is enorm belangrijk. Zeker door de bezuinigingen hebben ze allemaal het gevoel dat ze zelf hun muziek aan de mens moeten brengen. Dat was wat Kersjes ook deed. Die besefte dat het publiek niet naar jou toekomt, maar dat jij de muziek naar het publiek moet brengen. 

‘Dat heeft hij, samen met Huckriede, op een voorbeeldige manier gedaan: met Albert-Heijnconcerten, met jeugdconcerten. En met televisie-uitzendingen. In 1967 keken er 1,6 miljoen naar, van de 12,5 miljoen mensen die toen in Nederland woonden. Vanuit het besef dat Zeeland geen eigen orkest heeft, zei Huckriede: ‘We gaan vijf keer per jaar met de bus naar Zeeland, concerten geven. Elke middag geven we vast een jeugdconcert.’ In Goes en Zierikzee wisten ze allemaal: het Kunstmaandorkest komt weer, met Kersjes. Ze hebben echt iets groots neergezet.’

Thiemo Wind: Als dirigent word je geboren – Een biografisch portret van Anton Kersjes

Prometheus, 336 pagina’s, € 24,99.

Thiemo Wind Beeld Vera Wind-van der Werff
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden