Klarinet zingt als water door de pijp

De koning van de klezmer wordt Giora Feidman genoemd. Hij laat zijn klarinet juichen, smeken en lachen; zoals in zijn muziek voor 'Schindler's List'....

JIDDISCHE muziek heeft zijn oorsprong in het Oost-Europa van voor de Tweede Wereldoorlog. Daarna was daar geen joodse muziek meer. Het is de inmiddels 62-jarige Giora Feidman die rond 1970 de melodieën die hij van zijn vader en grootvader leerde naar de concertzaal bracht. Zo maakte hij de Klezmermuziek concertfähig. Met succes. En hij weet het. 'Ik aanvaard dat ik dit heb aangericht.'

De aanstichter kijkt met gemengde gevoelens naar zijn 'volgelingen'. 'Klezmer bestaat niet. Tweeduizend jaar hebben joden overal gewoond. In India, Portugal, Zuid-Amerika. Overal hebben ze de muziek van hun omgeving beïnvloed en werden ze beïnvloed.

'De hele revival van wat klezmer wordt genoemd is alleen goed omdat het een moment is waardoor we kunnen vertellen wat het begrip betekent. 'Klezmer' komt van twee Hebreeuwse woorden: kli zemer, wat instrument van het lied betekent. Instrument is het lichaam, de materie. Het lied is dat wat door de materie heen zingt, als het water door de pijp, als de rivier door de bedding. De musicus die dat kan is de kli zemer. Los van stijl, nationaliteit, huidskleur, religie.'

'Ik heb op mijn repertoire het Ave Maria van Schubert omdat het een prachtige melodie is. En als ik voor hoofdzakelijk joods publiek speel, voel ik verzet. Ze denken: dit is christelijk. Maar muziek heeft geen religie. Net zomin als muziek antisemitisch kan zijn. Want wat is dat? Kan ik naar Afrika gaan, Wagner spelen en is iedereen daarna antisemiet?'

Hij werd geboren in Buenos Aires, Argentinië in een geslacht van - we zullen het woord toch maar gebruiken - klezmer-musici. Zijn voorouders emigreerden voor de oorlog vanuit Oost-Europa naar Latijns-Amerika en namen hun traditionele muziek mee. Feidman senior was klarinettist in het symfonie-orkest van Buenos Aires en speelde daarnaast de traditionele joodse melodieën op bruiloften, net zoals zijn vader en grootvader deden. Giora Feidman trad in deze voorvaderlijke voetsporen en is de vierde generatie 'klezmer'. Maar niet alleen het muzikale talent erfde hij, ook de beperkingen. Hij wijst naar zijn ogen. 'Ik ben bijna blind, net als mijn grootvader.'

Op negentienjarige leeftijd maakte hij al deel uit van het orkest van Teatro Colon in Argentinië. Twee jaar later werd hij door Leonard Bernstein uitgenodigd voor het Israël Philharmonic Orchestra. In Israël constateerde hij een gebrek aan kennis van de joodse muzikale traditie en begon met de klezmerconcerten waarmee hij snel beroemd werd. In 1974 verliet hij het orkest en sedertdien vliegt hij een flink deel van het jaar als een 'hedendaagse Wandelende Jood' over de aardbol om zijn muziek te brengen. 'Als ik mijn tourschema zie, word ik doodmoe; als ik het doe heb ik er plezier in. Ik heb succes. Toch doe ik alleen maar wat mij geleerd is en wat ik als mijn taak zie.'

De expressie van Feidman's spel zit niet zoals bij jazzklarinettisten in de complexiteit van de loopjes en is niet te vergelijken met het egale, vibratoloze spel van de klassieke spelers. Zijn zeggingskracht komt van de mengeling van klezmer-elementen en een zeer persoonlijke toonvorming, die het midden houdt tussen het zachte suizelen van de zefier en hoe de alarmerende Oud-Testamentische ramshoorn van koning David geklonken moet hebben. Hij treedt buiten gebaande paden en roept dus controversen op. Klassiek geschoolde klarinettisten zeggen dat zijn manier van spelen niet gecombineerd kan worden met de klassieke toonvorming.

'Absoluut onwaar', zegt de man die achttien jaar eerste klarinettist was van het Israëlisch Symfonie Orkest. In wat Klezmer genoemd wordt gebruik je niet dezelfde stijlelementen als in een stuk van Mozart. Maar er is geen wezenlijk verschil.

'In de Yom Kipoer-oorlog in 1973 maakte Israël moeilijke momenten door. Ik speelde voor de soldaten in de veldhospitalen. Arabieren en Israëliërs liggen als ze gewond zijn in dezelfde ruimte. Ik ben in het ziekenhuis en loop met mijn klarinet van de ene soldaat naar de andere. Ik vraag: wat wil je dat ik speel? Een Israëlische soldaat wil graag Mozarts klarinetconcert horen. Ik speel het.

'Dan kom ik bij het bed van een Arabische jongen, een hele jonge knul, van het platteland. Ik kende zijn muziek niet, hij kende mijn muziek niet. Had nog nooit een klarinet gezien. Iemand vertaalde mijn vraag. Uuuh, kreunt hij, speel wat je speelde voor die andere jongen. Het is zo'n mooie melodie. . .

'Die jongen gaf mij een van de grootste lessen van mijn leven: hou op met categoriseren. Voor hem was Mozart geen klassieke muziek, maar een melodie. Je kunt muziek beschrijven met woorden. Dan heb je woorden, en geen muziek. Muziek is zelf een taal.

'Een rabbi zal nooit zeggen: speel de melodie, maar zing de melodie. In Tibet is het: zend een melodie. Alleen in de westerse wereld zegt men: speel de melodie, alsof we een acteur zijn in een theater die doet alsof hij Napoleon is. De Thora lees je niet hardop, die zing je. Muziek in zijn hoogste vorm is een gebed: een middel tot bewustwording, een mentale oefening om je denken je vriend te laten zijn, en niet je vijand.

'De pasgeboren baby zegt tot haar moeder: jij wilt communiceren? De enige taal die ik ken is een lied. Zing maar met me. Iedere moeder op deze hele planeet zal zingen voor haar baby. Zelfs de punkmeid met het groene haar pakt niet haar elektrische gitaar maar zingt. Het is de taal waarmee we geboren zijn.'

Het zoeken naar de juiste toon is essentieel voor Feidman. Net als bij violisten en pianisten speelt het instrument daarin een rol. Een Franse fabriek bouwde van zeldzaam, honderd jaar oud hout klarinetten voor de musicus. 'De warmte van het oude hout is ongelofelijk. Toch is het niet het instrument dat de toon maakt. Dat ben jij. Ik heb een klarinet van plastic gebruikt bij de opname voor Schindler's List. Niemand merkte het. Je kunt hoogstens zeggen dat het allerbeste instrument de diepte en de warmte van je innerlijke stem iets beter bewaart.'

De in 1986 overleden jazzklarinettist Benny Goodman beschouwde Feidman als de grote vernieuwer van het klarinetspel. Feidman was ook bevriend met Bernstein, Rubinstein en de Argentijn Piazzolla. 'Hij zei over mijn muziek: als dat is wat je wilt, doe het. Nu is hij dood en beroemd, maar eerst werd hij uitgekotst door de Argentijnse bourgeoisie.' Monkelend: 'De gevestigde orde is een ziekte. Die veroorzaakt dat je blijft zitten waar je zit en dat vermoordt je.'

De discografie van Giora Feidman omvat tientallen cd's. Aanvankelijk zegt hij geen voorkeur te hebben. 'Een cd is een momentopname, een seconde uit je leven, net een foto.' Dan noemt hij Soul Chai, met Lieder uit de kampen. 'Ik wilde al heel lang de muziek van de holocaust brengen. Niet vanwege de slachtoffers of om te beschuldigen. Maar al deze balladen werden geboren in de concentratiekampen. Ze zijn zo verbazingwekkend mooi.

'Vaak heb ik gevraagd: hoe is het mogelijk dat je een prachtige melodie schrijft, terwijl je uitgehongerd en vernederd wordt en elk moment gedood kan worden. Overlevenden zeggen tegen mij: luister Giora, dat zul je nooit begrijpen. De pijn is zo diep. De enige weg waardoor je nog kunt ontsnappen is de weg van de ziel.

'Die cd is mijn favoriet. Hij werd in Hamburg gemaakt. De opnamestudio van de NDR is in een voormalige synagoge, die door de nazi's niet werd afgebrand omdat er woonhuizen omheen stonden. Ik heb een voorzanger gevraagd het Kaddish te zingen.'

Hoe komt het dat Feidman zoveel opnamen in Duitsland maakte, met orkesten en koor? 'Omdat zij het me aanbieden. Als ze me in Holland vragen dan ga ik naar Holland. Als ze me in de Gaza-strook uitnodigen ga ik naar Gaza. Maar ik maak veel opnamen in Israël.'

Hoewel Feidman een groot deel van het jaar op tournee is en over een appartement in New York beschikt, speelt Israël een grote rol in zijn leven. Zijn gezin woont er. Feidman is getrouwd met de theaterdirectrice, dichteres en componiste Ora Bat Chaim, van wie hij veel muziek op cd zette. Zijn kinderen werken in Tel Aviv.

'Voor de oude klezmorim uit Oost-Europa was Israël de belofte. Ik woon er; dat is de vervulling. Voor mij het verschil tussen het Jiddisch, de taal van de diaspora en het Hebreeuws, de taal van het Beloofde Land. In het Hebreeuws zeg je niet ik ga, maar ik verhef mij tot Jeruzalem.'

Recente cd's van Giora Feidman:

Der Golem (met Arditti strijkkwartet). Pläne 88806 (distr. Music & Words).

Klezmer Celebration. Pläne 88808.

Feidman and the Israel Camerata. Pläne 88614.

Comedian Harmonists (soundtrack). EMI Electrola 4931462.

Un homme est une femme comme les autres (soundtrack). PolyGram/ Pläne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden