Klaar met Jezus

Al heel lang koestert filmmaker Paul Verhoeven een fascinatie voor Jezus. Hij wilde een film over hem maken, maar komt nu met een boek over Jezus in de rol van strijdbare woordkunstenaar. ‘Hij was geen lieverdje.’

Er was een dag waarop Paul Verhoeven zich liet overweldigen door de Heilige Geest. Hij was 27 jaar. Hij had net een veelbelovend filmproject voortijdig zien stranden, twijfelde aan zijn toekomst als filmmaker en had, tegen alle bedoelingen in, zijn vriendin zwanger gemaakt. Hij stond bij de tramhalte, kreeg een stichtelijke folder in de handen gedrukt en vond zichzelf een paar dagen later terug in het zaaltje van de Pinkstergemeente aan het Kamperfoelieplein in Den Haag.

Om hem heen waren mensen aan het dansen, aan het jubelen en onverstaanbare kreten aan het slaken. Hij voelde de aanwezigheid van Jezus en het neerdalen van de Heilige Geest, zou hij later verklaren – het had maar een haartje gescheeld, of hij had zich ter plekke laten overhalen om in Afrika het evangelie te gaan prediken.

Zo’n scène, dunnetjes overgedaan in zijn film Spetters (1980) en naderhand ook uitvoerig beschreven in zijn biografie, tekende Verhoevens vatbaarheid voor het onzegbare en het onbegrepene. Het had ook te maken met zijn fascinatie voor de figuur Jezus, over wie hij graag een film zou maken – al was het maar vanwege de volstrekte ongeloofwaardigheid van diens karakter in de films waarin hij tot dusverre was opgevoerd.

Boek
Stand van zaken op een zonovergoten herfstochtend in 2008: Paul Verhoeven heeft zijn boek Jezus van Nazaret deze week gepresenteerd en laat weten dat die film er van hem niet meer zo nodig hoeft te komen. Hij is nu eigenlijk wel klaar met Jezus, zegt hij zonder enige aarzeling, energiek hoppend op het puntje van het bankstel in zijn Amsterdamse hotelkamer.

Sinds hij zich in de jaren tachtig aanmeldde bij het Jesus Seminar, een vooraanstaand Amerikaans genootschap van Jezus-vorsers, heeft hij het doen en laten van de veronderstelde messias honderden keren tegen het licht gehouden, omgedraaid en binnenstebuiten gekeerd. Het was de scenarist Gerard Soeteman, zijn oude vriend, die hem een jaar of acht geleden aanraadde zijn gedachten erover eerst maar eens op papier te zetten. ‘En toen ik dat deed, bleek dat ik er eigenlijk geen scènes in zag, in het leven van Jezus.’ Heel veel woorden, maar geen film.

Evengoed rest de vraag wat er overblijft van Jezus als je hem, zoals Verhoeven decennialang heeft gedaan, stript tot op het bot en ontdoet van alle ruis (‘spin’, noemt Verhoeven het liever, vanwege de politieke bijbetekenis) die in de loop van de eeuwen is opgetreden in Jezus’ levensverhaal zoals dat – in de eerste plaats in de Bijbel – is overgeleverd. Een woordkunstenaar, zegt Verhoeven gedecideerd: voor alles was Jezus een begaafde woordkunstenaar. ‘Zijn parabels, zijn hyperbolen: waar moet je die mee vergelijken? Céline, Dostojevski? Met zijn verhalen moet hij destijds een ongelooflijke indruk hebben achtergelaten.’

Militante man
Daarnaast, zegt Verhoeven, was Jezus ook een buitengewoon militante man, ‘iemand die overal fel tegen inging, zichzelf daarbij niet spaarde, en gigantische risico’s heeft gelopen die hem uiteindelijk ook te gronde hebben gericht’. Hij verwijst naar de woorden van Nietzsche, die veronderstelde dat Jezus’ boodschap hem, vertaald naar de alledaagse werkelijkheid van de tweede helft van de 19de eeuw, zonder twijfel ‘in Siberië had doen belanden’.

Dus Jezus was zonder meer provocerend, zegt Verhoeven. ‘Niet vanwege zijn provocaties zelf, maar omdat hij de dingen anders zag dan zijn tijdgenoten, en die mening met grote kracht en met veel talent naar voren bracht. Daar zaten de Joden helemaal niet op te wachten. Dus in dat opzicht was Jezus toch ook een soort Martin Luther King.’

Verhoevens zienswijze, die hij in de jaren negentig voor het Jesus Seminar vervatte in een reeks papers, kon niet altijd op een warm onthaal rekenen van de wetenschappers die eveneens deel uitmaakten van het gezelschap. Dat hoefde ook niet, zegt Verhoeven – aanvankelijk had hij zich alleen maar bij het genootschap gevoegd omdat hij onderzoek wilde verrichten voor een film. Maar algauw veranderde hij van toehoorder in deelnemer.

Jesus Seminar
In zijn door Rob van Scheers geschreven biografie, waarvan later deze maand een herziene uitgave verschijnt, is te lezen hoe Verhoeven zich voorstelt aan Robert W. Funk, de in 2005 overleden medeoprichter van het Jesus Seminar. De filmmaker vertelt de theoloog bezig te zijn met research voor een film over Jezus – of de professor misschien wat tips heeft. Funk overhandigt Verhoeven een pittige literatuurlijst vol vuistdikke wetenschappelijke werken, in de veronderstelling dat de regisseur daar zijn tanden op stuk zal bijten. Belt Verhoeven hem een paar weken later op: prima boeken hoor, hebt u soms nog meer suggesties?

Die vasthoudendheid bezorgde Verhoeven in het genootschap al snel een plek als volwaardig deelnemer, met stemrecht. ‘Funk vond het een vreselijk leuk idee dat een cineast eerst écht grondig research wilde doen voordat hij een film ging maken. Maar dat ik uiteindelijk zo veel wist, heeft het idee van die film natuurlijk wel om zeep geholpen.’

Met plezier denkt hij terug aan de steeds terugkerende sessies tijdens de afsluitende diners, als de heren en dames hoogleraren zich na vier dagen congresseren overgaven aan ‘grappen over Jezus’ en gretig met Verhoeven discussieerden over de rolverdeling in zijn Jezusfilm. ‘Zelf had ik altijd Daniel Day-Lewis op het oog voor de hoofdrol, maar neem van mij aan dat jarenlang met veel lol over de invulling van de andere rollen is beraadslaagd.’

Amerikaanse invalshoek
Dat de collega’s van het seminar zich vaak niet konden vinden in zijn opvattingen, zit Verhoeven allerminst dwars. Hij vindt het begrijpelijk: ‘Zij waren toch ook bezig met de vraag: hoe kunnen we, ondanks onze vrijzinnige inslag, Jezus vandaag de dag nog verkopen? Dat is een beetje de Amerikaanse invalshoek. Ze zijn op zoek gegaan naar de Jezus die ze graag wilden: een beetje een liberale, moderne man, zonder gekkigheid, iemand die je rustig bij dat seminar kon uitnodigen, om er vervolgens op gedempte toon mee van gedachten te wisselen. Nou, ik zag toch een heel andere Jezus.’

Nog maar pas geleden werd dat verschil weer eens duidelijk, toen de cover voor zijn boek werd ontworpen. Er waren varianten met ‘zo’n heilige Jezus’: iemand die ‘omhoog kijkt naar het licht’, die aan het kruis hangt of met een kruis op zijn rug rond zeult. Maar het is een ets van Rembrandt geworden: Jezus drijft de geldwisselaars uit de tempel, een afbeelding waarop een briesende man met een karwats tekeergaat. Verhoeven wijst lachend naar zijn boek. ‘Kijk maar: Jezus was geen lieverdje.’

Hij beschouwt de verschijning van het boek wel als de afronding van een langlopende affaire, maar ziet daarin geen reden om bij de pakken te gaan neerzitten. Hij is net 70, maar heeft nog heel wat op zijn verlanglijstje staan. ‘Oké, ik ben lang bezig geweest met Jezus, maar ik heb ook dertig jaar gewerkt aan Zwartboek, mijn vorige film.’

Joanna's Passions
Hij kan het nog sterker vertellen: met scenarist Soeteman en filmproducent Rob Houwer, zijn filmkompanen van het eerste uur, heeft hij de draad opgepikt van een ander project dat al sinds de jaren zeventig loopt: Joanna’s Passions, gesitueerd in München in de jaren twintig ten tijde van de opkomst van Hitler. Er is, ‘na menige valse start’, een rudimentaire versie van een script. Met Soeteman heeft hij er eerder dit jaar als een bezetene aan gewerkt, ‘ouderwets enthousiast, heel inspirerend’, elkaar opzwepend. ‘We zaten weer helemaal in hetzelfde viswater.’

En intussen heeft zijn fascinatie voor Jezus toch ook een nieuw richtpunt gevonden. Een paar jaar geleden kreeg hij een biografie van Jeanne d’Arc in handen. ‘Die vond ik altijd wat truttig. Maar nu niet meer.’ Hij ziet in haar geschiedenis parallellen genoeg met het leven van Jezus. ‘Hoe meer ik me erin verdiep, hoe vaker ik denk: al dat zwoegen op Jezus was een goede voorbereiding voor een film over Jeanne d’Arc. Maar misschien is het ook een bevlieging, het opvullen van een gat – dat kan ik nog niet beoordelen. Voorlopig houdt het me erg bezig.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden