'Kinderen spreken veel vrijer over de dood'

Pas na de geboorte van haar eerste kind ging Sara Kolster de dood van haar zusje Anna verwerken. Die was 5 toen ze stierf, net zo oud als Kolsters dochter nu is. Het bleek de juiste ingang voor een radiodocumentaire.

Zusjes Sara (r) en Anna op Sara's 5de verjaardag, niet lang voor Anna's dood. Het is misschien wel de laatste foto van Anna.

Waar dit verhaal te beginnen? Bij Sara? Bij Yuki? Of misschien toch bij Anna? 'Ja, waar begint het', zegt Sara Kolster die het toch zou moeten weten. Uiteindelijk komt ze bij zichzelf terecht. 'Ik ben al heel lang met dit onderwerp bezig. Het zit gewoon in me.'

5 jaar oud was Kolster toen haar jongere zusje Anna overleed. Dat verlies heeft haar leven gevormd, maar het vergde een lange strijd om zich daarvan bewust te worden. De geboorte van haar eigen dochter Yuki, nu net zo oud als zij was bij de dood van haar zusje Anna, opende de poort naar het verdriet van toen.

Samen met Laura Stek maakte Sara Kolster, nu 38, er een radiodocumentaire over. Om dat verhaal een universele lading te geven, sprak Kolster ook met kinderen die rond dezelfde leeftijd hetzelfde hebben meegemaakt. 'Kinderen spreken veel vrijer over de dood. Wij vinden het eng of willen niet te expliciet zijn. Het is vaak de reactie van volwassenen waarvan kinderen schrikken.'

Aan het eind van het gesprek, in haar Amsterdamse studio, gaat Sara Kolster eventjes rechtop zitten. In die houding imiteert ze haar grootmoeder in het Brabants dat thuis werd gesproken. 'Weet je wat erg is, zei ze tegen me. Je eigen kind verliezen. Dat is nog erger dan dat je partner dood gaat.'

Die reactie vormt het uitgangspunt van de documentaire. Bij de dood in een jong gezin bekommert de buitenwereld zich vooral om het verdriet van de ouders. 'Maar wat doet de dood met het hele gezin? Werd ik destijds weer enig kind toen Anna overleed? Dat soort vragen. Kinderen zullen die gesprekken niet zo gauw voeren, maar ze voelen haarfijn aan wat er gebeurt.'

Dat het verhaal zolang in Sara Kolster zat, zegt veel over haar worsteling daarmee. Niet alleen persoonlijk, maar ook met de creatieve uitwerking. 'Aanvankelijk dacht ik visueel.' Eerst ging dat richting haar eigen professie, het ontwerpen. Daarna leek televisie het geëigende medium. Maar dan moest ze met een camera tegenover haar ouders gaan zitten. 'Dat zouden ze niet aankunnen.'

Erover schrijven? Had Kolster al gedaan, maar meer voor zichzelf. 'En toen bedacht ik dat ik het alleen met geluid moest doen. Daardoor kan ik het klein houden en je voelt de intimiteit ook.'

Sara Kolster met haar dochter Yuki (5). Kolster verloor haar zusje Anna toen zij zo oud was als Yuki nu.Beeld Daniel Cohen

Voordat ze aan de slag ging, had ze al bedacht dat de documentaire verder moest reiken dan alleen haar eigen verhaal. 'Mijn dochter werd 5. Dat was een ingang. En ik ben dus op zoek gegaan naar andere kinderen die rond dezelfde leeftijd hun jongere broertje of zusje zijn kwijtgeraakt.'

Door haar eigen verhaal weeft ze hun verhalen. Een meisje vertelt hoe ze de pop van haar overleden zusje van de grond raapt, een kus geeft en weer boven op de kast legt.

De kinderen die Kolster sprak, zijn 9 en 10 jaar. Jonger kon niet. Dan is het verdriet nog te vers of vinden ze het lastig de juiste woorden te vinden. 'Ik kwam er ook achter dat het een interessante leeftijd is, een soort kantelpunt. Soms is het magisch denken nog aanwezig, soms niet meer. Als je jong bent, ervaar je de dood als een soort slaap.'

Sara's verhaal

Op zoek naar het meisje dat ze 33 jaar geleden was, bij het overlijden van zusje Anna, sprak Sara Kolster met allerlei getuigen: de kleuterjuf van toen, vriendinnetje van toen. Ook haar ouders interviewt ze. Aanvankelijk deinsde haar moeder terug toen de reconstructie dertien jaar geleden voor het eerst aan de orde kwam. 'Ze zei: je denkt toch zeker niet dat ik daaraan meewerk.' Later, toen het concreet werd, liet ze haar verzet varen, al bleef het lastig emoties in de openbaarheid te brengen. 'Mijn vader was er heel pragmatisch in', zegt Sara Kolster. Hij zei: dit is Sara's verhaal en daaraan moeten we meewerken.'

Kostte het haar moeite de kinderen tot zo veel openhartigheid te bewegen? 'De motor was mijn nieuwsgierigheid en betrokkenheid. Tegenover hun ervaringen kon ik de mijne zetten. Dat werden echte gesprekken, bijvoorbeeld over wat ze beter leek: cremeren of begraven.'

Die gesprekken hebben haar inzicht verdiept. 'Echt fantastisch om te horen hoe zij dat hebben gedaan, met hun eigen verdriet en dat van hun ouders.' Ja, er is een hoop veranderd, in hoe gezinnen omgaan met het verlies van een kind dat ook het broertje of zusje is van iemand. Maar nog altijd ziet Kolster hoe de betrokkenheid zich primair richt op de ouders. In die vaststelling ligt ook de diepere betekenis besloten van haar radiodocumentaire Toen ik vijf was.

Er is een foto gemaakt van de dag waarop Sara Kolster zelf die leeftijd bereikte. Daarop staat ze in een feestelijke stemming met haar anderhalf jaar jongere zusje. Misschien is het wel de laatste foto van haar met Anna. 'Wat bleekjes. Voor de rest zie je niets.'

Kort daarop werd ze opgenomen in het ziekenhuis van Helmond. Vanwege de ernst werd dat al snel het ziekenhuis van Tilburg. 'Daarna ging het snel. Ze raakte in coma en binnen een paar dagen was het voorbij.' Anna Kolster bleek een tumor in haar hoofd te hebben; kwaadaardig en snelgroeiend. 'Ter grootte van een sinaasappel, zei mijn moeder er altijd bij.'

Er zit een veelzeggende herinnering vast aan de daaropvolgende periode van rouw. Daarin gaat Sara schuil onder de tafel waaraan haar tantes zitten. Een van hen haakt een mutsje voor Anna in de kist. 'Naast me op de grond ligt het bolletje en ik zie de roze draad in rukjes omhoog gaan. Die metafoor, wel aanwezig zijn en toch niet, die ken ik heel goed.'

Zusjes Sara (l) en Anna.

Verdrietig? 'Ik heb de dood van Anna ervaren als iets wat gewoon gebeurde. Ze was er en toen was ze er niet meer. Voor de rest ging alles door. De nieuwe realiteit was er één zonder haar. Het beeld dat ik voor ogen heb, is dat van een meisje dat gewoon weer naar school gaat.'

In haar herinnering ligt vooral het verdriet van haar omgeving opgeslagen. 'Ik weet nog goed dat ik dacht: misschien is het beter dat ik niet verdrietig ben. Er was al zoveel van. Ik dacht: ik red me wel.'

Anna's dood had zich min of meer buiten haar om voltrokken. Ze is nooit in het ziekenhuis geweest en logeerde bij oma en opa. 'Denk ik.'

In haar geheugen lopen herinneringen door elkaar en die laten zich slecht rubriceren. 'Mijn vader heeft het secuur opgeschreven, hoe het allemaal is verlopen. Ik heb hem er zelfs over geïnterviewd, maar het lukt me niet die data in mijn hoofd te krijgen.'

Het schild van zelfredzaamheid ('Ik red me wel') waarachter Kolster schuil ging, hield lang stand. Toch had ze op de lagere school al het gevoel anders te zijn dan de rest. 'Dat ik over het schoolplein liep en bij mezelf dacht: ik ben de enige hier, die nadenkt over de dood.'

Thuis sprak ze niet over dergelijke gevoelens. Haar ouders hadden al genoeg met zichzelf te stellen. 'Hoe ze met elkaar omgingen, hoe dingen niet gezegd werden. Dat heb ik als kind lastig gevonden. Ik was daarom graag ergens anders.'

CV Sara Kolster

Sara Kolster werd in 1978 geboren in Geldrop. Sinds 2003, na opleidingen aan de Design Academy in Eindhoven en het Sandberg Instituut in Amsterdam, werkt ze als zelfstandig ontwerper. Daarnaast is ze regisseur, gespecialiseerd in het maken van interactieve verhalen. Met tekenaar Jan Rothuizen maakte Kolster Drawing Room en met schrijver Jaap Robben Tafelgeheim.

Aan het eind van haar vwo-opleiding was de nood zo hoog dat de huisarts haar naar een psychotherapeut verwees, opnieuw buiten medeweten van haar ouders. Kolster had voortdurend het gevoel dat ze boven alles zweefde. Altijd en overal een helikopterview, zoals ze dat zelf noemt. 'Ik wil niet alles op de dood van Anna terugvoeren, maar het moet toch ergens vandaan komen.'

In drie jaar therapie, één keer per week, kwam Anna nooit ter sprake. 'Het idee van therapie was toen dat het uit jezelf moest komen. Ik herinner me vooral hoe ik telkens naar de klok keek. Zat ik 30 minuten voor me uit te staren, kwamen er tranen, zei ik een paar dingen en dan was het uur weer voorbij.'

Pas met de geboorte van Yuki vonden oorzaak en gevolg elkaar. De verhouding met haar ouders veranderde en maakte het eindelijk mogelijk over onverwerkte gevoelens te spreken. Daarmee kreeg het verhaal langzaam ook vorm. Ze volgde een driejarige cursus over rouw bij kinderen.

Welbewust nam Sara Kolster haar dochter mee in de zoektocht naar haar 5-jarige zelf. In de documentaire stelt Yuki indringende vragen over de tante die zij nooit heeft gekend. 'Ik wilde haar betrekken in waarmee ik bezig was', zegt moeder over dochter. 'Dat ik een zusje heb gehad en dat ze is doodgegaan toen ik net zo oud was als zij nu is. Daardoor kan Yuki er voor zichzelf een voorstelling van maken. Het is per slot van rekening ook haar geschiedenis.'

Inmiddels is een tweede kind geboren, toevallig opnieuw een dochter. Zelfs in karakter lijkt Mika, nu 2 jaar, iets van Anna te hebben meegekregen. 'Datzelfde temperamentvolle, alsof ze haar plaats moet bevechten. Mijn moeder zegt dat ook steeds. Maar het is moeilijk om dat los te trekken: wat is karakter en wat ligt vast in de verhouding tussen een ouder en een jonger zusje?'

Het maken van de documentaire heeft veel betekend, zegt Kolster. 'Ik heb voor het eerst mijn ouders durven vragen hoe zij de dood van Anna hebben verwerkt. En ik heb ze duidelijk kunnen maken wat het met mij heeft gedaan.'

Als moeder én dochter beseft ze de complexiteit van dergelijk verdriet. 'Juist daardoor durf ik nu al die vragen ook te stellen.'

Toen ik vijf was - een radiodocumentaire over jong verlies. NPO Radio 1, 1/1, 21.00 uur. Ook hier te beluisteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden