Interview

'Kinderboeken ijlen achter de trends aan'

Onverdroten brengen uitgevers nieuwe boeken uit, terwijl de meeste van hen het moeilijk hebben. Wilma de Rek onderzoekt hoe het gaat in het vak. Manja Heerze ziet zich geconfronteerd met volwassenenuitgevers die de jeugd 'erbij' doen.

Manja Heerze Beeld Bianca Pilet

Leopold bestaat sinds 1923; De scheepsjongens van Bontekoe van Johan Fabricius, over een zeereis in de Gouden Eeuw, was de eerste uitgave. Heb je dat gelezen?

'Ja natuurlijk, als kind al, ik denk dat ik een jaar of 10 was. Ik vond het spannend en leuk. Maar ik heb nog mooiere herinneringen aan een ander oud kinderboek van Leopold: Marijn bij de lorredraaiers van Miep Diekmann. Ik weet nog goed dat ik het las, op oudjaarsavond, ik was 11, 12 jaar oud en ik vond het boek zo indrukwekkend dat ik geen oliebol at en aan geen enkel spelletje meedeed. Om 5 voor 12 was het uit. Ik vind het echt geweldig dat ik nu verantwoordelijk ben voor die boeken. Tonke Dragt, eveneens een Leopold-auteur, las ik ook als kind.'

Wat maakt het vak van uitgever van kinderboeken anders dan dat van een gewone uitgever?

'Een kinderboekenuitgever is zich altijd bewust van de dubbele doelgroep: je maakt de boeken voor de kinderen die het lezen maar je hebt de volwassenen nodig die het aanschaffen, er zit altijd

Wat is het allermooiste kinderboek dat je als kind las?

'Waar ik bijzonder plezierige herinneringen aan heb zijn de Jip en Jannekes. Als mijn broertje of ik ziek was, las mijn moeder die voor; het waren korte verhaaltjes en ze deed er een stuk of drie, daarna lazen we zelf verder. Ik denk dat de herinnering aan fijne momenten bij veel mensen bepalender is voor hun idee over het mooiste kinderboek dan de kwaliteit van dat boek. Kees Fens heeft dat ooit zo mooi 'het beslissende boek' genoemd. Het moment in je leven waarop je precies het juiste boek leest om een lezer te worden. Welk boek mijn beslissende boek was, weet ik niet meer. Ik ben groot geworden in een huis vol boeken, mijn vader was leraar Nederlands.

'Ik herinner me vooral mijn motivatie om te leren lezen. Mijn ouders lazen me veel voor maar ik wilde graag de boeken uit de kast lezen, en ik dacht dat dat wel zou lukken als ik eenmaal op school zat. Maar toen het eindelijk zover was, leerden we lezen met Ot en Sien, heel ouderwets. Ik was diep teleurgesteld: Ot en Sien, dat waren verhaaltjes. Ik wilde een heel boek dat begon op bladzijde 1 en eindigde op bladzij 100, net als de boeken in de kast. Toen heeft mijn vader voor mij zo'n heel boek geschreven. Elke ochtend lag er onder mijn bed een multomapblaadje met een bladzijde uit het verhaal over Joep en Pom, over een jongen en zijn poesje. Het is later ook uitgegeven, bij Bosch & Keuning. Mijn vader is nu 80, ik praat nog altijd veel met hem over het boekenvak.'

Heb je zelf kinderen?

'Twee meisjes, van 11 en 13. Aan het ontbijt wordt vaak gevraagd: gaan we kletsen of gaan we lezen? En dan leest de één een boek, de ander 7Days en ik een manuscript.'

En niemand zit te facebooken op zijn mobiel.

'Nee. Ik ook niet. Geen mobiele telefoon aan tafel.'

Leopold

Manja Heerze (50) is uitgever bij kinderboekenuitgeverij Leopold. Leopold is onderdeel van WPG Media, waartoe ook De Bezige Bij, Querido Kinderboeken, Ploegsma en Zwijsen behoren, plus weekbladen als Vrij Nederland en Voetbal International. Sinds een paar weken is Leopold gevestigd in een nieuw pand aan de Amsterdamse Wibautstraat. Bij Leopold verschijnen ongeveer 75 titels per jaar.

Een paar maanden geleden zette kinderboekenschrijfster Floortje Zwigtman een 'literaire zelfmoordbrief' op Facebook: er moest meer aandacht komen voor kinderboeken, anders zou ze ophouden met schrijven. Maar een schrijver heeft toch geen recht op aandacht? Kinderboeken zijn bovendien geen schaars goed.

'Nu niet meer. Maar veel kinderboekenschrijvers komen uit een tijd waarin er weinig kinderboeken werden uitgegeven en de schrijvers gemakkelijk van hun vak konden leven. In de jaren zeventig waren er nog helemaal niet zoveel Nederlandse kinderboeken en werd elk kinderboek dat je uitgaf, met open armen ontvangen. En goed verkocht, in een oplage van ten minste 4.000 stuks. Dat is een ruime oplage waarvan schrijvers en uitgevers tegenwoordig echt niet meer zeker kunnen zijn.

'Die boeken gingen bovendien lang mee; als je lezingen wilde geven, kon je terecht op scholen waar juffen en meesters met een ruim budget je graag ontvingen; kinderboekenschrijver was een zeer gezien en gewaardeerd beroep waarin je prima kon bestaan van wat je zelf had bedacht.

'Dat is de laatste tijd, zeg maar sinds de eeuwwisseling, veel minder geworden. Vanaf dat moment kwamen er veel meer kinderboeken in Nederland; iedereen ging ze uitgeven, ook uitgevers van volwassenenromans deden de jeugd er opeens bij. Het is nog heel lang goed gegaan, want kinderboeken ijlen een beetje achter de grote trends aan.

'Het is niet meer zo dat kinderboekenschrijvers per definitie kunnen leven van de pen. Met nieuwe schrijvers van wie we het werk gaan uitgeven, heb ik eerst een goed gesprek - het 'afschrikwekkende gesprek' noemen mijn collega's dat: verwacht geen eeuwige roem of grote rijkdom. Dat schrijvers die de hoogtijdagen hebben meegemaakt onthutst en teleurgesteld zijn over de huidige ontwikkelingen, begrijp ik wel. Er worden genoeg kinderboeken uitgegeven; maar ik zou het fijn vinden als er op scholen meer aandacht was voor lezen, zeker op de middelbare school, wat daar gebeurt, is zorgwekkend. Het literatuuronderwijs is wel erg dun.'

Waarom is het zo belangrijk dat kinderen lezen?

'Er zijn natuurlijk allerlei dingen belangrijk, ook sporten en gezond eten en aandacht. Ik hoop dat boeken je dingen kunnen brengen waar je later in je leven iets aan kunt hebben. In boeken vind je iets wat je op Facebook niet aantreft.'

Wat dan?

'Op twee niveaus is er een verschil. Het ene niveau heeft te maken met het aanleren van bepaalde vaardigheden. Het lezen van een boek doet een ander beroep op je hersenen dan het lezen van een kort bericht op je telefoon. Lezen vormt je bij het kunnen opnemen van informatie. Leren nadenken en beslissingen nemen, daar helpt het lezen van boeken bij.
'Het tweede is dat je door het lezen van boeken een wereld tot je neemt die niet de jouwe is en die je eigen kringetje je niet kan geven.'

Wat is jouw definitie van een goed kinderboek?

'Dat het in wat het wil zijn, op zijn best is. Leopold is een breed fonds: we willen én Griffels én Penselen én de Prijs van de Nederlandse Kinderjury winnen. Kinderen oordelen anders dan volwassenen; maar ook boeken die kinderen mooi vinden en volwassenen niet, moeten in hun genre goed zijn. Kwaliteitscriteria zijn lastig te geven. Harde criteria bestaan niet. Het zou fijn zijn als mensen dat gewoon toegaven, in plaats van elkaar de hersens in te slaan.'

Heeft de klassieke boekrecensie wel zin als objectieve criteria niet bestaan?

'Ik vind het altijd fijn als iemand bevlogen is over iets; zo zou ik ook naar een recensie kijken. Iemand kan je in zijn stuk zo meenemen dat je een bepaald boek graag wilt aanschaffen. Dat zijn de leukste recensies.'

non-fictie Het werk van Etty Hillesum is onthutsend en verheffend

Op ons verzoek herlas Manja Heerze een schrijfster die veel ­indruk maakte.

Herlezen is interessant. Is wat je destijds ervoer verdampt of gegroeid? Ik herlees de brieven en het dagboek van Etty Hillesum. Kort na verschijnen las ik ze in de tuin van mijn ouders; ik was toen jonger dan de schrijvende Etty. Ik herinner me het gevoel dat haar werk opriep: onthutsend en aansprekend tegelijk. Hoe is dat nu ik ouder ben dan zij ooit werd?

Weer lees ik haar boeken in een adem uit. In haar dagboek, uit de periode vóór Westerbork, beschrijft ze een intieme, persoonlijke strijd om te kunnen verwoorden ‘wat om een oplossing en een formulering schreeuwt’. Waarschijnlijk verovert ze daarmee de kracht om later in Westerbork te blijven helpen, in plaats van gebruik te maken van vluchtmogelijkheden.

In Het denkende hart van de barak streep ik de passages aan over vrijheid, zoals in haar brief van 29/9/1943: ‘… ik heb niet het gevoel dat ik van m’n vrijheid beroofd ben en in wezen kan toch ook eigenlijk niemand mij kwaad doen…’ Dat schrijft ze, wetend dat: ‘…die nacht was een hel, maar wat druk ik daarmee nog uit? De ellende heeft hier zozeer alle grenzen der werkelijkheid bereikt, dat ze daardoor weer onwerkelijk wordt. Wanneer men iets over het leven hier zou willen weergeven, zou men dat het beste in sprookjesvorm kunnen doen.’ (Westerbork, 5¿juli en 24 augustus 1943)

Nog steeds: onthutsend, maar ook wijs. In alle ellende op een bijzondere manier geruststellend en verheffend. Altijd heeft een mens, een mens die zichzelf blijft, een keus. Als hij erin slaagt die innerlijke vrijheid, of liefde, zoals Etty schrijft, te blijven bereiken, verdwijnt de angst.

Etty Hillesum doorsnijdt haar aantekeningen met Duitse woorden wanneer die de essentie beter weergeven. Dan zijn haar brieven en dagboeken überdauernd, misschien?

Het denkende hart van de barak
Balans; 120 pagina’s; €¿12,50.
Het verstoorde leven. Dagboek van Etty ­Hillesum, 1941-1943
Balans; 272 pagina’s; €¿15,00.

Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden