Oog voor detail

Kijkt dit meisje neutraal? Hoe meer je weet, hoe anders je haar blik interpreteert

Detail uit ‘Merahi metua no Tehamana (Tehamana Has Many Parents or The Ancestors of Tehamana)’, Paul Gauguin (1848-1903), 1893. Beeld Collectie Art Institute Chicago

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Tehamana.

Neutrale gezichten bestaan niet. Elk gezicht, ook in de meest emotieloze stand, straalt een emotie uit. Dat is onderzocht door psychologen in 1987, en er blijken zelfs aanwijzingen te zijn dat vaak beleefde emoties uiteindelijk leesbaar worden in het gezicht; mensen die vrolijk van aard zijn, krijgen later in hun leven een vrolijker ‘neutraal gezicht’, en mensen die zorgelijk van aard zijn, laten ook daarvan sporen achter in hun gezicht. Gewoontes van de geest vinden op latere leeftijd dus hun weg naar het gezicht.

Dit meisje is jong. Bizar jong, 13 jaar, Gauguin was een viezerik. Ik moest denken aan Hannah Gadsby’s comedyshow Nanette (te zien op Netflix) waarin ze uitlegt waarom ze walgt van Picasso, onder meer omdat hij een 17-jarige vriendin nam als 42-jarige en daarbij zei dat het perfect was want zij ‘was in haar beste jaren’ en hij ook. Het is de enige rant over kunstgeschiedenis die ik ooit in een comedyshow zag, en het is adembenemend raak. Maar als Picasso al misogyn was, wat moeten we dan met Gauguin? Die naar Tahiti ging voor de ‘puurheid’ van het primitieve volk, en die, net als Picasso 42 jaar, een 13-jarige bruid nam in Tahiti, plus nog twee 14-jarigen erbij? En, die mooie kunst maakte. De National Gallery rekent niet af met Gauguin, maar presenteert zijn werk in een context van precieze informatie, waardoor de kijker zelf een oordeel kan vormen.

‘Merahi metua no Tehamana (Tehamana Has Many Parents or The Ancestors of Tehamana)’, Paul Gauguin (1848-1903), 1893. Beeld Collectie Art Institute Chicago

Voor mij veranderde het mijn blik op dit meisje. Haar ogen lijken niet naar ons te kijken maar naar binnen. Ze is omgeven door exotische, deels uit haar cultuur stammende symbolen, maar draagt een christelijke missionarisjurk. Ze heet Tehamana, wat ook wordt geschreven als Teha’amana. Kijk, daar kunnen we wat mee. Want zelf had ik haar nooit serieus als portret gezien. Ze is een meisje zoals Gauguin haar zag, ze verbeeldt een idee, meer dan een mens. En dat is precies wat er met zo veel vrouwen in de kunst gebeurt; de schilder geeft zijn versie, zijn fantasie, het gaat over hem, niet over haar. Zoals Gadsby zegt: ‘De geschiedenis van de westerse kunst is de geschiedenis van mannen die vrouwen schilderen alsof ze vleesvazen voor hun lulbloemen zijn.’ De National Gallery laat dat niet onbenoemd, alleen al door Tehamana in een portret-tentoonstelling te hangen: ze is iemand, niet een exotisch genre.

Kijkt dit meisje neutraal? De een noemt het mysterieus, de ander sexy, en anderen vergelijken haar blik met Mona Lisa. Hoe meer je weet, hoe anders je misschien haar emoties interpreteert. De symbolen doen ook hun werk; mango’s voor de vruchtbaarheid, een waaier voor zich om mysterie te versterken, een Polynesische vruchtbaarheidsgodin op de muur en onduidelijke gejatte symbolen op het behang. Maar ik kijk naar haar ogen. 

Tehamana heeft Gauguin verlaten, naar verluidt omdat ze de syfilisvlekken op zijn hele lichaam onooglijk vond, en kreeg nog twee kinderen met de jongen van een buureiland met wie ze trouwde. Ze stierf in 1918 aan de Spaanse griep, die een kwart van de oorspronkelijke bevolking in Tahiti het leven kostte. Ze staat op meerdere van Gauguins Tahiti-schilderijen. Haar naam betekent ‘gever van kracht’ en verdient evenveel roem als haar afbeeldingen.

Paul Gauguin

Mehari metua no Tehamana (Tehamana has many parents or The ancestors of Tehamana)

1893

Olieverf op jute

75 x 53 cm

The Art Institute of Chicago

Te zien t/m 26 januari in de tentoonstelling Gauguin Portraits in de National Gallery, Londen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden