Kijkje in de Franse ziel

Nederlanders doen graag laatdunkend over de behoudzucht van de koppige Fransen. Het relaas van francofiel Leo Prick stemt tot nadenken over onze eigen identiteit.

Peter Giesen
null Beeld AFP
Beeld AFP

In een zomernacht in 2009 hing Nicolas Grenoville, werknemer van France Télécom, zich op in zijn garage. Hij gebruikte een kabel van zijn bedrijf en had zich voor de gelegenheid in bedrijfskleding gestoken. Blijkens een afscheidsbrief kon hij niet verkroppen dat hij van een technische functie was overgeplaatst naar een post waarin hij met klanten moest omgaan. 'De mensen zijn kut', zo vatte hij bondig samen.

Als je zoiets leest, denk je: ach, zo'n man van een jaar of 60 die nog moet veranderen, het valt soms ook niet mee. Maar Nicolas Grenoville was 28 jaar. In Van Frankrijk moet je houden van Leo Prick wordt hij opgevoerd als een extreem voorbeeld van de Franse weerzin tegen veranderingen.

Conservatisme

Het staatsbedrijf France Télécom werd geprivatiseerd tot Orange. Werknemers kregen een andere functie, de werkdruk nam toe, er werd meer flexibiliteit gevraagd. Gevolg was een met veel publiciteit omgeven zelfmoordgolf. France Télécom staat niet op zichzelf. Het aantal suïcides als gevolg van onvrede over het werk wordt geschat op drie- tot vierhonderd per jaar. In andere West-Europese landen komt deze vorm van zelfdoding nauwelijks voor. Volgens Prick vormen de suïcides het topje van een ijsberg. Ze laten zien met hoeveel moeite de Fransen zich aanpassen aan een nieuw tijdperk van globalisering en toegenomen internationale concurrentie.

Net als Angelsaksen maken ook Nederlanders zich graag vrolijk over het 'onverbeterlijke' conservatisme van de Fransen en hun koppige weigering om in te zien dat de wereld veranderd is. Prick is onderwijsexpert en voormalig columnist van NRC Handelsblad. Al geruime tijd woont hij de helft van het jaar in Frankrijk. Het is zijn verdienste dat hij Frankrijk niet op een vooringenomen manier bekijkt. Hij probeert de Fransen werkelijk te begrijpen.

Alle Europeanen hebben te maken met een arbeidsmarkt die harder wordt en minder zekerheid biedt dan vroeger. Maar voor Fransen is dat erger dan voor anderen, stelt Prick. 'Het is een breuk met een maatschappij die gebouwd is op rechten en privileges waar voorgaande generaties strijd voor hebben geleverd en die in hoge mate bepalend zijn voor de identiteit van het land', aldus Prick.

Aristocratie

Hij heeft daar een interessante verklaring voor. Frankrijk kende tussen 1800 en 1946 een lage bevolkingsgroei, veel lager dan bijvoorbeeld in Nederland. Door die lage groei trok het land al vroeg immigranten aan die het zware, vervelende werk mochten opknappen. Autochtone Fransen vormden een 'aristocratie van de arbeidersklasse', bij voorkeur werkend voor staatsbedrijven als de spoorwegen, de post of de metro.

'De wetenschap dat de overheid niemand laat vallen is altijd een wezenskenmerk geweest van de Franse samenleving. Die wetenschap zorgde voor een basale rust, voor een gevoel van geborgenheid bij de bevolking', schrijft Prick. Door globalisering en de komst van een interne Europese markt wordt het steeds moeilijker die aristocratie te beschermen.

Daardoor dreigt Frankrijk zijn karakter te verliezen. Franse regeringen, van links en rechts, proberen de Fransen te modificeren, er 'Frankensteinfransen' van te maken, aangepast aan een neoliberaal model dat hun historisch gezien wezensvreemd is. De zelfmoord getuigt ervan hoe gevaarlijk het is dit beleid coûte que coûte door te voeren, aldus Prick.

Bureaucratie

Hij stapt wel een beetje gemakkelijk over de nadelen van het Franse model heen. Privileges zijn zeer ongelijk verdeeld. Groepen met veel hindermacht, zoals piloten of treinmachinisten, wisten veel meer voordeeltjes binnen te slepen dan andere.

Prick citeert een studie waaruit blijkt dat het Franse onderwijs 20 miljard euro per jaar meer kost dan het Duitse, doordat de bureaucratie veel groter is. Niet erg, vindt Prick: 'Relatief lage lonen en mensen die op een redelijk ontspannen manier hun werk doen, ook dat is een economisch goed.' Maar een grote bureaucratie leidt tot hoge belastingen en premies die de concurrentiepositie van Frankrijk hebben uitgehold.

Niettemin stemt Van Frankrijk moet je houden tot nadenken. Nederlanders mogen graag laatdunkend doen over de Fransen, de 'hervormingen' die bij ons zonder veel morren worden geaccepteerd, hebben maar al te vaak geleid tot verrijking aan de bovenkant en verslechtering aan de onderkant van de samenleving. Denk aan de thuiszorg of de groei van het aantal zzp'ers, waarvoor het IMF onlangs waarschuwde.

Bovendien laat Prick mooi zien hoe schijnbaar technocratische Europese regels in de praktijk een bedreiging zijn voor de nationale identiteit. Dat geldt zeker voor een oud land als Frankrijk, met zijn enorme liefde voor geschiedenis en traditie. Maar naarmate het Europese project voortschrijdt, wordt ook in Nederland steeds meer over identiteit gepraat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden