InterviewWieteke van Zeil

Kijken naar kunst kun je leren, volgens Wieteke van Zeil

Wieteke van Zeil Beeld Eva Roefs
Wieteke van ZeilBeeld Eva Roefs

Net als in haar rubriek Oog voor detail, sinds 2014 in de Volkskrant, wil Wieteke van Zeil in het nieuwe televisieprogramma Kijken op gevoel het enthousiasme voor kunst aanwakkeren door het kijken ernaar laagdrempeliger te maken. Hoe doet ze dat precies?

Waarover gaat Kijken op gevoel?

‘In het programma ga ik terug naar de basis van kunst: de emotie. Kunstenaars van alle tijden hebben in hun werk uitdrukking gegeven aan emoties die jij en ik vandaag ook voelen. Dat uitgangspunt biedt de mogelijkheid om kunst uit alle eeuwen en culturen te laten zien. De verhalen die de kunstwerken vertellen zijn misschien ingewikkeld, of de culturele conventies ons onbekend, maar er is altijd een connectie mogelijk als je op emotioneel niveau kijkt. Ik laat zien hoe je óók naar kunst kunt kijken.’

Waarom moeten we kijken op gevoel?

‘Veel mensen vinden het moeilijk om naar kunst te kijken. Ook ik ben soms overweldigd door een werk, omdat ik het niet snap. Dan vraag ik mezelf af: moet ik niet de context kennen voordat ik naar dit werk mag kijken? Dat is een vervelende gedachte. Bij het luisteren naar muziek hebben we dat niet. Een lied kan het gevoel versterken dat je op dat moment ervaart. Ik denk dat kunst dat ook kan. Er zit een vrijheid in het kijken naar kunst die waardevol is. Kunst bekijken geeft, net als naar muziek luisteren, koken of dansen, kwaliteit aan je leven. Het helpt je te leren kijken naar de werkelijkheid, ook door de ogen van anderen. Kunst is een vrijplaats om op een veilige manier met emoties om te gaan.’

Op welke manier? En hoe is dat veilig?

‘In de aflevering over weerzin vertelt een filosoof over de manieren waarop je agressie kunt uiten zonder jezelf of een ander pijn te doen. Zoals bijvoorbeeld voetbalhooligans die vanaf de tribune schreeuwen tijdens een wedstrijd. In beeldende kunst kun je het gevoel van weerzin en agressie beleven door naar een kunstwerk te kijken. Het werk van Francis Bacon, die een zeer gewelddadige jeugd heeft gehad, is een goed voorbeeld. Hij verbeeldt in zijn schilderijen mensen die verminkt en uiteengerukt lijken te zijn. Door ernaar te kijken kun je grensoverschrijdende agressieve gevoelens ervaren zonder dat het gevolgen heeft in je werkelijke leven.’

Hoe is de afstand tussen gewone mensen en de kunstwereld ontstaan?

‘In de afgelopen eeuw, toen kunstgeschiedenis als wetenschappelijke discipline opkwam en musea een bolwerk van kennis werden, is de kunstwereld een gesloten wereld geworden. Voordat er musea waren, was het heel normaal om kunst in je leven, in je huis of in de kerk te hebben en zelfs aan te raken. Kerken hingen vol met beelden om Bijbelverhalen zichtbaar te maken voor mensen die niet konden lezen.’

Hoe brengt kijken op gevoel ons dichter bij de kunst?

‘In plaats van buigen voor de kunst, alsof die heilig is, trek je kunst het gewone leven in. Het hoeven niet per se doeken van grote namen als Vermeer en Rembrandt te zijn om er waarde aan te hechten. Het gaat om het werk zelf. Ik houd van kunstwerken in de openbare ruimte omdat daar de afstand al minder groot is. Je hoeft geen kaartje te kopen en soms heb je niet eens door dat je midden in een kunstwerk staat. In aflevering 1 laten we Hemels gewelf van James Turrell zien. Dat is een grote kom van gras in de duinen, met in het midden een stenen bank. Dit werk nodigt uit je eraan over te geven door erin te gaan liggen: je wordt onderdeel van zijn kunst en het kunstwerk wordt een omlijsting van de hemel.’

Kun je naar kunst kijken leren?

‘Zeker. Iedereen kan kijken, maar sommige kunstvormen, zoals videokunst, kunnen ingewikkelder zijn. Het zit hem in het leren kijken met een minder geconditioneerde blik, zoals kinderen, die zien veel meer details. Hoe meer je naar kunst kijkt, hoe meer je gaat herkennen. Door de details krijg je alledaagse associaties, dat geeft een gevoel van urgentie en daardoor ga je misschien op zoek naar de verhalen achter de werken. Dit had ik sterk bij De roof van de Sabijnse maagden van Rubens, waarop je een vrouw ziet die wordt gegrepen door vier mannen. De angst in haar ogen was zó aangrijpend. Dat herken ik uit het leven van vrouwen nu. Daarmee was een schilderij van bijna 400 jaar oud ineens actueel. Het maakte mij op dat moment niet uit waarover het schilderij ging. Dit is de beste manier om te beginnen met kijken.’

Ik ben ooit ook geëmotioneerd geraakt door een rood schilderij van Rothko, maar behalve een mooie ervaring op het moment zelf, heeft dat me niet per se iets bijgebracht. Wat kun je leren van kunst?

‘Kunst is een speelveld. Je gaat kijken, je ervaart iets en wordt daar blijer of emotioneel rijker van. Je doet het niet om een doel te bereiken. Schilderijen van Rothko zijn bij uitstek werken die je moet bekijken op gevoel. Het was zijn bedoeling om hedendaagse, abstracte meditatiewerken te maken. Het is mooi dat zoiets simpels als verf zo’n emotionele impact op ons kan hebben.’

Kijken op gevoel, vanaf vanavond op NPO 2 om 22.10 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden