AnalyseDierenfilmpjes

Kijken naar dierenfilmpjes geeft hoop en steun, zeker op korte dagen en met een avondklok

Vriendschap tussen beer en wolf. Beeld Lassi Rautiainen
Vriendschap tussen beer en wolf.Beeld Lassi Rautiainen

Dieren zijn precies als mensen, met dezelfde mensenwensen. De wetenschap biedt daarvoor steeds meer bewijs. Verklaart dat de immense populariteit van schattige dierenfilmpjes?

Kijk nou es, in de WhatsApp! Een schattig dierenfilmpje dat viraal gaat. In vertraging zien we een harig beestje dat het midden houdt tussen een vleermuis en een mini-aapje (om precies te zijn: het is een dwergzijdeaapje), dat op een tak héél voorzichtig − je zou bijna zeggen: teder, warm, liefdevol − de ander bekijkt en betast. Die ander is een soort grote sprinkhaanachtige, die de verkennende intimiteiten minzaam lijkt te ondergaan. Mogelijk dat het aapje slechts de hapklaarheid van de passant trachtte aftastte, maar aan de reacties te oordelen zien de meeste kijkers er het liefst een beginnende romance in.

Het filmpje blijkt een fragment uit de documentairereeks Tiny World van Ed Watkins. ‘I cannot stop watching this. So sweet and kind and gentle. Curious and respectful’, schreef verspreider en modeontwerper Marc Jacobs erbij op Instagram. In de roos: ‘Duizenden anderen vinden dit bericht leuk’.

Nog eentje dan, ook via ‘de socials’: een bruine haan met felrode kam, op zijn rug zit een goudblonde, pluizige puppy van hooguit enkele weken oud, die zich loom en doezelig laat vervoeren. Om de toeschouwer nog wat weker te masseren, zingt een peuterstemmetje er even koddig als dreinerig repeterend ‘You are my best friend’ bij.

Het is een van de honderden grappige of vertederende dierenfilmpjes van grootgrutter @ipethub op Instagram, goed voor 368 duizend volgers die zich hebben geabonneerd op een dagelijkse dosis dierenpretjes. De leukste zijn ook daar natuurlijk de onverwachte ontmoetingen tussen diersoorten.

Dierenfilmpjes op sociale media zijn zo oud als die media zelf. Niet voor niets was het eerste filmpje dat op YouTube verscheen ‘Me at the Zoo, een opname uit 2005 van de jongen Jawed Karim die bij de olifanten in een dierentuin uitlegt dat ze zulke lange slurfen hebben. Het filmpje is nogal stompzinnig, maar desondanks inmiddels meer dan 144 miljoen keer bekeken. Logisch: dierenfilmpjes hebben een onweerstaanbare aantrekkingskracht op de mens.

Een geadopteerd baby nijlpaard samen met zijn moeder, een reuzenschildpad, in Haller Park in Mombasa. 
 Beeld Reuters
Een geadopteerd baby nijlpaard samen met zijn moeder, een reuzenschildpad, in Haller Park in Mombasa.Beeld Reuters
De onwaarschijnlijke vriendschap tussen een kat en eekhoorn. Beeld Reuters
De onwaarschijnlijke vriendschap tussen een kat en eekhoorn.Beeld Reuters

Er is niet veel verbeeldingskracht nodig om een subgenre te zien groeien in deze tijd van afzondering en gedwongen huisarrest: de filmpjes zoals hierboven beschreven. Je zou ze met een lelijk woord kunnen betitelen als ‘interdierlijke filmpjes’. Niet de cavia’s die - spannend hoe dat afloopt - elk aan een eind van dezelfde grasspriet knabbelen, maar dieren van verschillende soort, die elkaar normaliter misschien zelfs naar het leven staan, maar nu verrassend genoeg optrekken in volstrekte harmonie.

Vooruit, nog eentje: een hond in de sneeuw, aan zijn riem zit een doos bevestigd waarin een huiskat zich prinsheerlijk heeft genesteld. Hond trekt doos en kat door de sneeuw als een vorst in zijn koets, onderwijl klinkt een Sinatra-achtig winterliedje. Op Twitter is het filmpje zo’n 15 duizend keer geretweet en 57 duizend keer ‘leuk’ gevonden.

Verrassend en troostrijk tegelijk. Driemaal daags een dosis van 15 seconden, en je kunt er weer even helemaal tegen.

Zoals ze op tv dan vragen: waar kijken we precies naar? Wat betekent dit? Wat maakt dit soort filmpjes zo onweerstaanbaar?

Aan de populariteit van dierenfilmpjes in het algemeen (en de nóg populairdere kattenfilmpjes in het bijzonder) zijn al veel geleerde woorden gewijd. Ze bieden vermaak en ontspanning, de beeldtaal is universeel en ze zijn − in de smaken mierzoet tot baggervet − licht verteerbaar snackvoer voor de geprangde ziel. Uit onderzoeken bleek dat kijkers een verbeterde stemming ervaren na het kijken van de filmpjes. Ze voelen dan meer ‘positieve emoties’ en energie. Ook meldden ze dat ze zich minder angstig, geïrriteerd, schuldig, verdrietig of uitgeput voelden na een portie kattenvideo’s op YouTube.

Op Facebook, Twitter, Instagram en TikTok zijn ze een bron van vermaak, en tegelijk een afvoerkanaal voor al onze spanningen en frustraties. Wie erom bedelt (‘Vandaag aan mijn grote teen geopereerd, please send puppies’) krijgt op sociale media al snel een lading boterzachte rozigheid over zich heen gekieperd, vergezeld met hartjes-emoji’s in alle kleuren van de regenboog.

Logisch: wij mensapen, zo is de theorie van Maarten Reesink − drijvende kracht achter het net opgerichte Centrum voor DierMens Studies aan de Universiteit van Amsterdam − worden aangetrokken door ‘neotene’ wezens, die met hun onschuldige grote ogen lijken op onze eigen kinderen, en die schreeuwen om liefde en zorg. Zoals hij schreef in een artikel over kattenfilmpjes: ‘Het gaat vanzelf: zodra we een kitten of een puppie zien, begint ons lichaam direct oxitocine (het ‘knuffelhormoon’, red.) aan te maken en worden we overmand door een onbedwingbare neiging het wezen in onze armen te sluiten en te knuffelen.’

Maak er twee uiteenlopende soorten neotene hoofdrolspelers van, en de knuffelfactor is minstens verdubbeld.

Een kat en een vos samen aan het spelen. Beeld Youtube
Een kat en een vos samen aan het spelen.Beeld Youtube

Tot zover de wetenschap. Nu de alledaagse praktijk van vandaag, waarin het buiten de hele dag regent en relschoppers de stad slopen, en binnen de meeste mensen hele dagen doorbrengen aan de laptop op de keukentafel, omgeven door verveelde kinderen en eveneens tot huisarrest veroordeelde partners, en verstoord door aanbellende pakketjesbezorgers. Op sociale media giert de polarisatie door het riool. Dan gaat een zoet tussendoortje er altijd wel in: doet u mij nog maar een interdierlijk filmpje, dokter. Een (kennelijk in gevangenschap levende) orang-oetang die vrolijk ronddolt met de huishond bijvoorbeeld: 1,3 miljoen keer bekeken op YouTube, 22 duizend keer ‘leuk’ gevonden.

De wetenschap heeft (nog) niet gepubliceerd over het genre van interdierlijke filmpjes, maar enkelen willen zich wel wagen aan mogelijke duiding. Pim Martens, hoogleraar Duurzame mens-dier-natuurrelaties aan de Universiteit van Maastricht, vindt de filmpjes ‘een super interessant fenomeen’. Zelf mag hij ze ook graag aanschouwen.

De populariteit schuilt volgens Martens niet alleen in de herkenning, maar ook in erkenning: ‘Dat dieren ook in hun gedrag tussen verschillende soorten veel meer op mensen lijken dan we dachten’. Door onder meer verstedelijking en individualisering is de connectie met de natuur wat uit ons bestaan verdwenen, betoogt Martens. De populariteit van dit soort filmpjes kan duiden op een hernieuwde behoefte aan die connectie. De verrassende interacties tussen verschillende diersoorten versterken de gelijkenis met ons mensen alleen maar.

Voor onderzoeken deed Martens interviews met vertegenwoordigers van inheemse volken als de Masai en de Inuit. ‘Die stelden dieren altijd al op gelijke voet met mensen. Nu de moderne westerse mens die connectie met dieren en natuur is kwijtgeraakt, is ironisch genoeg juist de wetenschap bezig die weer te bewijzen.’

Een baby aapje is op de rug geklommen van een jong leeuwtje, terwijl een tijgerwelpje naast ze ligt te slapen, in een tijgerpark in Shenyang, China. 
 Beeld Reuters
Een baby aapje is op de rug geklommen van een jong leeuwtje, terwijl een tijgerwelpje naast ze ligt te slapen, in een tijgerpark in Shenyang, China.Beeld Reuters

Vandaar ook dat de filmpjes troostrijk zijn, denkt Martens. Zoals de Fabeltjeskrant lang geleden al onthulde: dieren zijn precies als mensen, met dezelfde mensenwensen. De wetenschap biedt daar volgens Martens steeds meer bewijs voor. ‘Uit neurologisch onderzoek blijkt dat emoties bij sommige dieren vanuit dezelfde hersendelen worden aangestuurd als bij de mens. Bij honden die verdrietig zijn lichten bij een scan bijvoorbeeld dezelfde hersendelen op als bij een verdrietig mens.’

Met die kennis in de achterzak is het des te verleidelijker om interdierlijke filmpjes te zien als de verbeelding van ons eigen gevoelsleven en bestaan. Door betekenis aan de filmpjes toe te kennen − ook al is die misschien niet altijd overeenkomstig de werkelijkheid, maar daarover straks − zien we niet alleen de dieren, maar ook onszelf.

Ook Nienke Endenburg, psycholoog en universitair docent Mens-dierrelaties aan de Universiteit van Utrecht, weet wel een verklaring voor het succes van dit genre, juist in deze tijd. Dat niet nauw verwante dieren voor elkaar zorgen, komt bij uitzondering voor. Zolang het dezelfde soort betreft, is dat niet nieuwswaardig en zal dat dus niet snel over de sociale media gieren, zegt zij. Dat is anders wanneer het verschillende diersoorten betreft. ‘We krijgen er een warm gevoel van als we verschillende soorten dieren voor elkaar zien zorgen. In deze coronatijd waarin wij niet aan elkaar mogen zitten, elkaar niet zien en weinig sociale ondersteuning hebben, is dat troostrijk’, weet ze.

Het kijken naar dierenfilmpjes geeft hoop en steun.  Beeld Getty Images/iStockphoto
Het kijken naar dierenfilmpjes geeft hoop en steun.Beeld Getty Images/iStockphoto

Juist in benarde tijden als deze heeft de mens behoefte aan positieve impulsen, zegt Endenburg. ‘Uit onderzoek blijkt steeds weer dat het hebben van weinig social support in moeilijke tijden net zo dodelijk kan zijn als alcohol, roken of slecht eten. Dat kan leiden tot suïcidaliteit of depressie, je kunt gevoeliger raken voor bepaalde vormen van kanker. Het kijken naar dierenfilmpjes als deze geeft je weer hoop en steun, zeker in deze wintermaanden met korte dagen en een avondklok. Ze kunnen ons tekort aan sociale ondersteuning compenseren. Door ernaar te kijken wapent de kijker zich dus in feite tegen de ernstigste gevolgen daarvan. Niet dat je meteen je hele leven weer op de rit krijgt, maar de filmpjes bezorgen je wel een weldadige glimlach.’

Ziedaar de wetenschappelijk ondertekende vrijbrief om onbekommerd in de baas z’n tijd van de dierenfilmpjes te genieten: het is alleen maar om u mentaal te wapenen. Daar kan niemand tegen zijn.

Wel vraagt Endenburg − en zij is de enige niet − zich hier en daar af of elk interdierlijk filmpje wel werkelijk toont wat we menen te zien. Is die orang-oetang die tijgerwelpjes de fles geeft wel werkelijk zo altruïstisch als wij graag zien, of werd het beest in gevangenschap gedwongen of gemanipuleerd? De dierenfilmpjes houden ons een toverspiegel voor, maar vrijwel nooit bieden ze een kijkje achter de schermen van het filmpje zelf, laat staan achter de ware bedoelingen van de makers.

Een aap met een katje in haar schoot.  Beeld Reuters
Een aap met een katje in haar schoot.Beeld Reuters

Zo heeft Endenburg haar twijfels bij een bekend filmpje dat wereldwijd de media haalde, van een hond die ‘uit sympathie’ net zo mank ging lopen als zijn baasje, dat een gebroken been had. Endenburg: ‘Dat is leuk bedacht, maar het concept van sympathie voor zijn baasje gaat mij te ver. Het kan goed dat die hond ook mank is gaan lopen, maar misschien wel omdat hij daar lang voor is beloond met snoepjes. Het louter tonen van medeleven lijkt mij in elk geval heel onwaarschijnlijk’.

In één zeldzaam geval werd de dierendroom werkelijk doorgeprikt. Het beeld: een zielig geitje in kermende nood in een vijver. En daar komt een varkentje aan dat, jawel, resoluut in het water springt, het geitje van de verdrinkingsdood redt en op het droge brengt. Superschattig, helemaal mooi. Helemaal Amerikaans sprookje ook.

Het varkentje springt in het water om de geit te redden.  Beeld Youtube
Het varkentje springt in het water om de geit te redden.Beeld Youtube

Het filmpje ging in 2012 viraal’. Het was al zeven miljoen keer op YouTube bekeken, toen bleek dat televisiezender Comedy Central het in scène had gezet. Allemaal een stuntje van het programma Nathan for You, waarin presentator Nathan Fielder noodlijdende ondernemers (in dit geval de kleine Oak Glen Petting Zoo) uit het dal hielp.

De tv-zender wond er in het programma geen doekjes om: uitgebreid werd getoond hoe de dieren onder water werden ondersteund door duikers en dat de zwembaan van het varkentje vooraf was uitgezet met doorzichtig perspex, om hem als een bowlingbal richting de geit te geleiden. Dat het echte varkentje − dat op de Petting Zoo de trekpleister moest worden als de beroemde reddende engel − watervrees had en voor het filmpje was vervangen door een moediger exemplaar, maakte voor de geloofwaardigheid niets uit.

De liefde maakte weer eens blind voor onze argwaan.

Nieuw is het in wezen niet: iedereen kind is in een ketel gevallen vol vrede tussen de verschillende dieren, die allemaal mensendingen doen. Winnie de Poeh en Teigetje, Kikker en Pad, Vos en Haas, heel Duckstad en Fabeltjesland zijn en waren een poel van intersoortelijk diervertier, vol verdraagzaamheid en inclusiviteit.

De huidige populariteit van dit genre dierenfilmpjes duidt, zo zegt ondergetekende huiskamerpsycholoog, op escapisme van het zuiverste water, aangelengd met een romantisch verlangen naar betere tijden en − misschien wel het meest − lievere mensen. Gelijk met de oprukkende polarisatie op vooral ‘sociale’ media tekent zich de steeds hoorbaarder roep af om ‘verbinding’ en ‘positiviteit’. Op zoek naar warme, zachte krachten, al is het maar voor een paar seconden.

De signalen zijn aanwijsbaar, in tweets die het letterlijk stellen. Zoals, het is een willekeurige greep, het antwoord op een twitteraar die zich, bepaald niet als enige, beklaagde over de vijandige sfeer en het oeverloze gevecht om het gelijk op het medium. @EllendeBoer4: ‘Ik ben op Twitter mensen met natuurfoto’s en leuke dierenfilmpjes gaan volgen. Niet te veel nieuws en actualiteit en ook geen politiek meer. Dan krijg je een andere groep mensen, waar je blijer van wordt.’

Geen duidelijker symbolen voor die strijd dan verschillende soorten dieren die normaal gesproken op voet van oorlog verkeren, maar nu, hier in onze microkosmos van de tot kantoor verbouwde huiskamer, liefdevol samen optrekken tussen onze Excelbestanden en Zoom-pagina’s. Kijk nou: een konijn die een luierende huiskat op z’n rug kriebelt. En daar dan: een huiskaketoe die over de stenen huiskamervloer naar de slapende hond waggelt om aan de rand van zijn mand zijn blaf te imiteren.

Ach gossie pietje toch, wat lief.

Een hond wordt ‘geknuffeld’ door een beer.  Beeld Reuters
Een hond wordt ‘geknuffeld’ door een beer.Beeld Reuters

Waarom naar dieren kijken?

Waarom kijkt de mens toch zo graag naar dieren? ‘Met hun parallelle leven bieden dieren de mens een vorm van gezelschap die anders is dan enig gezelschap dat door de omgang tussen mensen wordt geboden. Anders, omdat het een vorm van gezelschap is die wordt geboden aan de eenzaamheid van de mens als soort.’ Dat schreef de Britse schilder en schrijver John Berger in een beroemd essay Waarom naar dieren kijken? Daarmee haakt hij aan op wat zoöloog Desmond Morris stelde in boeken als De naakte aap: het onnatuurlijke gedrag van dieren in gevangenschap kan de mens helpen de stress die gepaard gaat met het leven in een consumptiemaatschappij te begrijpen, te accepteren en te overwinnen.

Wolf en beer

Het klinkt als een sprookje, en heel misschien is het dat ook, maar gelukkig hebben we de foto’s nog. Die zijn betoverend. De Finse fotograaf Lassi Rautiainen legde in een serie de innige band vast tussen een wolf en een bruine beer, ook nog eens mannetje en vrouwtje. Tien dagen lang zag hij hoe het duo samen optrok, vaak urenlang bijeen. De tortelduifjes zouden zelfs eten delen, zei de fotograaf in interviews. ‘Ik denk dat ze zich misschien allebei alleen voelden’, vulde Rautiainen het verhaal in. ‘Ze waren jong en wat onzeker over de vraag hoe te overleven’.

Vriendschap tussen een beer en wolf. Beeld Lassi Rautiainen
Vriendschap tussen een beer en wolf.Beeld Lassi Rautiainen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden