Review

Kijken door de ogen van de Duitse bezetter is vreemd (en enigszins opwindend)

In Nach Holland toont verzamelaar Gerard Groeneveld de amateurfoto's die Duitse soldaten maakten tijdens de inval in Nederland, mei 1940. Wat valt er te zien door de blik van de bezetter?

Hongerige krijgsgevangenen en een Duitse soldaat met een mond vol brood: soms komt de nare, duistere kant van de bezetting expliciet in beeld. Beeld Nach Holland
Hongerige krijgsgevangenen en een Duitse soldaat met een mond vol brood: soms komt de nare, duistere kant van de bezetting expliciet in beeld.Beeld Nach Holland

Het is een vreemde, enigszins opwindende ervaring te bladeren door het historische fotoboek Nach Holland. Daarin heeft Tweede Wereldoorlogkenner Gerard Groeneveld zo'n tweehonderd amateurfoto's samengebracht die Duitse soldaten maakten tijdens de inval in Nederland, mei 1940. Vreemd voor Nederlanders om de vijf oorlogsdagen, die de prelude vormden van de 5-jarige bezetting, te zien door de ogen van de toenmalige vijand. Alsof je eet van een verboden vrucht.

Nach Holland. De meidagen van 1940 door Duitse ogen (****), fotoboek.
Door Gerard Groeneveld. Wbooks, euro 29,95.

Schuldige foto's

Je ziet hoe de Duitsers Hollandse koeien molken en de dorst van het slagveld lesten met melk. Hoe ze na de Nederlandse capitulatie een glas Heineken achterover sloegen, niet zelden in gezelschap van verslagen vijanden. Hoe ze over het strand van Katwijk vlogen om parachutisten te droppen. Of uitkeken over Rotterdam, waar hun Luftwaffe in korte tijd de binnenstad had plat gebombardeerd, terwijl het puin door de lucht vloog en delen daarvan in de Maas stortten en grote waterfonteinen veroorzaakten.

Als er, zoals de dichter Armando beweert, schuldige landschappen zijn, bestaan er dan ook schuldige foto's? Je kunt het je afvragen bij de foto's die Groeneveld verzamelde uit particuliere bronnen zoals familie-albums. Jarenlang kocht hij bij veilingen en op vlooienmarkten de privéfoto's die Duitse soldaten hebben nagelaten, met herinneringen aan hun oorlogstijd in Nederland.

Behalve aan dat nijvere speurwerk is de imposante collectie van Groeneveld ook te danken aan het relatief grote aanbod. Fotografie was in de jaren dertig razend populair geworden en voor Duitse soldaten gold geen fotoverbod. Agfa produceerde een camera die werd verkocht voor slechts 4 Reichsmark. Zeiss-Ikon boorde een nieuwe markt aan bij de immens groeiende Hitlerjugend met de germaans klinkende Baldur, een boxtoestelletje voor de gezelligheid van het kampvuur bij de tent.

Artikel gaat verder onder de foto.

Duitse soldaten op een brug bij Zwijndrecht. Beeld Nach Holland
Duitse soldaten op een brug bij Zwijndrecht.Beeld Nach Holland

Onverschillige blik

Ook in minder onschuldige omstandigheden, zoals bij de inval in Nederland, werd de camera vaak ter hand genomen. Foto's voor het thuisfront, ter herinnering aan de kameraadschap van de Wehrmachtstrijders onderling en ook tot troost van nabestaanden, wanneer die een prentje kregen opgestuurd van hun gesneuvelde zoon of broer.

Groeneveld beperkt zich in zijn boek tot de eerste oorlogsdagen en tot de plekken waar het hardst is gevochten, zoals bij Kornwerderzand aan de Afsluitdijk, bij Roermond, de Grebbeberg, vliegveld Valkenburg bij Leiden, Dordrecht en Rotterdam. Weg was de gezelligheid van het kampvuur. Op de wegen lagen doden. Vliegtuigen stortten neer of maakten vergeefse noodlandingen. Lijken met kogelgaten in hun hoofd werden aangetroffen, zittend tegen een muur, in de modder van een loopgraaf.

De doden, de gewonden, de krijgsgevangenen - ze zijn gefotografeerd met een kennelijk onverschillige blik, alsof het prooien betreft die zijn geschoten op een safari. Het voelt ongemakkelijk, omdat je weet vanuit welk perspectief de kiekjes zijn gemaakt die met het verstrijken van de jaren zijn uitgegroeid tot visuele historische getuigenissen. Ongemakkelijk, maar daarmee zijn de foto's nog niet per se als 'schuldig' te bestempelen. Vergeefs is het zoeken naar bloeddorstige SS'ers met het mes tussen de tanden, naar blonde Ariërs die de Hitlergroet maken ten overstaan van vernederde krijgsgevangenen. Naar afbeeldingen van de Führer als de geadoreerde halfheilige die hij ongetwijfeld was voor toegewijde Duitse soldaten.

De meidagen van 1940 waren oorlogsdagen zoals vele dagen in vele oorlogen. Groeneveld trof spannende foto's aan van soldaten onder vuur, tegen de achtergrond van de Blue Band-fabriek in Zwijndrecht. Van infanteristen in een greppel langs de weg bij Roermond - genomen vanuit kikvorsperspectief, waardoor je als kijker met ze mee kruipt door het gras en langs de voorjaarsbloemen.

Aandoenlijk

Maar de historicus ontdekte ook bijna aandoenlijke foto's. Van een kanonnier die van vermoeidheid op zijn paard in slaap is gevallen. Van een groep kinderen in Drachten, die de bezetters met nieuwsgierige blik omstuwen, alsof het circus de stad in trekt. Van Nederlandse krijgsgevangenen die zich bij een teiltje water verfrissen voor de deur van een gevorderde woning. Opvallend is het hoe vaak Nederlanders die het strijdgebied ontvluchten lachend naar de camera op de foto staan. De macht der gewoonte ('kijk eens naar het vogeltje')? Zenuwachtig en onderdanig ontzag voor de Duitse overmacht? Shock?

Slaan de verbroedering en de ogenschijnlijke onverschilligheid voor de dood op het slagveld dan nergens om in onvervalst triomfalisme? Op een paar foto's is zoiets wel te ontdekken. Bij een groep Duitse soldaten aan de vooravond van de inval in Nederland. Eentje grijnst terwijl hij met zijn vinger wijst naar het verkeersbord met 'Nach Holland, über Roermond'. En nooit vergeet je de superieure blik van een Duitser die de wangen demonstratief volpropt met brood terwijl de Nederlandse krijgsgevangenen wantrouwend en hongerig toekijken. Hij lacht, samenzweerderig bijna, naar de strijdmakker die de sluiterknop bedient. Hier is een ware nare aard betrapt.

De intentie van de meeste foto's in Nach Holland is het vastleggen van persoonlijke belevenissen. Een enkele keer vinden fotograaf en onderwerp elkaar in leedvermaak of oorlogszucht. Dan is er sprake van schuldige foto's - en juist die maken Groenevelds boek mateloos fascinerend.

Fotoverbod

Zo veel foto's als de Duitsers maakten tijdens de inval in Nederland op 10 mei 1940 en erna, zo zeldzaam zijn Nederlandse foto's van gesneuvelde soldaten of gevechtshandelingen. Dat is het gevolg van het fotografieverbod dat opperbevelhebber generaal Winkelman op 3 mei 1940 uitvaardigde. Foto's maken van militaire onderwerpen was sindsdien niet meer toegestaan.

Benieuwd geraakt naar de besproken foto's? Hier vindt u een selectie uit het fotoboek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden