Kijkcijferkanon The Passion: tussen kunst en relikitsch

Met The Passion heeft EO/RKK een hit in handen. Vanavond, live vanuit Groningen, gaan miljoenen tv-kijkers 'een stukje Jezus meemaken'. Geloofwaardige viering van het geloof of popcornpasen?

Beeld anp

Een Witte Donderdag geleden liep Jezus over het water van de Haagse Hofvijver. Vanavond verschijnt hij in de hoedanigheid van de Volendamse 3J's-zanger Jan Dulles in Groningen. Een stad naar Jezus' hart, gelooft Jacco Doornbos. Hij is bedenker en producent van The Passion, het sinds 2011 opgevoerde spektakelstuk van de EO en RKK over de laatste uren van Jezus.

Zijn met musicalelementen gegarneerde lijdensweg wordt afgelegd door Bekende Nederlanders, die even bekende liedjes van het kaliber Bloed, zweet en tranen en Afscheid nemen bestaat niet ten gehore brengen. Sportpresentator Jack van Gelder trekt dit jaar bekijks als Pilatus, Jamai Loman is Judas, Simone Kleinsma speelt Maria en musicalzanger Stanley Burleson is Petrus.

De live-registraties van de drie voorgaande edities in Gouda, Rotterdam en Den Haag trokken 979 duizend, 1,7 miljoen en 2,3 miljoen kijkers. Op het evenement in Den Haag kwamen vorig jaar twintigduizend mensen af. Geloofwaardige viering van het geloof of popcornpasen, The Passion is een hit. Hoe komt dat? Producent, verteller, trouwe bezoekers, stadsmarketeer en ironische kijkers leggen het uit.

Jan Dulles tijdens de perspresentatie van The Passion. Beeld anp

De producent
Toen Jacco Doornbos in 2006 een uitvoering van het passiespel op de straten van Manchester zag, vermoedde hij direct dat zoiets in een meer epische vorm ook in Nederland zou kunnen werken. 'Door het Paasverhaal op straat te vertellen komt het echt tot leven', vertelt hij in zijn Hilversumse kantoor.

Doornbos is directeur van Eye2Eye Media, het bedrijf dat naast televisieprogramma's als Sterren op het Doek, De Nationale Bijbeltest en Op zoek naar God ook The Passion produceert. In de vensterbank staan familiefoto's, een Jezusbeeld en geurstokjes. 'Het komt zo dichtbij dat je beseft: shit, zo zou het inderdaad kunnen zijn geweest.'
Later, toen zijn idee concreter werd, las hij dat driekwart van de jongeren niet weet waar Pasen over gaat. 'Jezus zegt zelf in het evangelie: ik ben gekomen om het aan de mensen te vertellen, aan die het nog niet weten. Dat zie ik ook als mijn opdracht. Wanneer ik me richt tot de mensen die onbekend zijn met zijn lijdensverhaal moet ik het podium en de mechanismen gebruiken waarvan ik weet dat ze een groot publiek aanspreken.'

Een spektakel met niet per se religieuze BN'ers dus, maar ook de originele teksten uit het bijbelverhaal. 'Een van de belangrijkste succesfactoren van The Passion is volgens mij het verhaal zelf', zegt Doornbos. 'Dat is na al die jaren nog steeds zó sterk dat het geen andere zinnen behoeft.'

De eigentijdse vertelling slaat aan omdat iedereen bij The Passion uit zijn comfortzone wordt getrokken, denkt de producent. 'De kijker, de bezoeker maar ook de cast. Elke keer zoeken we naar spannende contrasten en verrassingen. Jamai speelt deze keer Judas en Stanley Petrus, terwijl hij juist vaak de bad guy is en Jamai van nature een heel lieve jongen is. Hij wordt nu uitgedaagd op zoek te gaan naar de verrader in zichzelf.'

De BN'ers en de bekende Nederlandse popliedjes die ze zingen, dragen bij aan de mogelijkheid tot identificatie die Doornbos zo belangrijk vindt. 'Je kunt als kijker denken: daar heb ik wat mee, als die mij het verhaal vertelt, wil ik wel luisteren. Bij veel van de liedjes over liefde, hoop en verdriet voelen veel mensen al emoties, dus daar kunnen ze bij aanhaken.'

Wat volgens hem ook helpt, is dat we het allemaal mooi vinden om onderdeel te zijn van iets dat zich hier en nu afspeelt. 'In dat opzicht is The Passion te vergelijken met grote evenementen zoals de finale van The Voice of Holland of het WK. Het is een ervaring die je kunt delen met elkaar, of het nu online is of de volgende ochtend bij de watercooler op het werk. Dat het livespektakel zich midden in een stad afspeelt, brengt volgens mij eenzelfde spanning met zich mee als de troonswisseling vorig jaar.'

De verteller
SBS-presentator Beau van Erven Dorens stond ervan te kijken dat de EO en RKK hem als 'commerciële jongen' benaderden voor de rol van verteller. 'Ik neem nooit een blad voor de mond.' Maar juist dit soort onverwachte combinaties binnen de cast zijn een succesfactor, denkt Van Erven Dorens. 'Het geeft een bepaalde spanning: wie zouden ze nu weer bij elkaar zetten? En nu het zover is, kun je als kijker benieuwd zijn naar de zangkunsten van Jack van Gelder.'

Ook Van Erven Dorens noemt 'de kracht van het verhaal' als onderdeel van de succesformule. 'Ik geloof niet in God, maar kan er toch dingen uithalen die van toepassing zijn op mijn eigen leven. Voor mij is dit het verhaal van een beschaafde man die niet terugslaat, iemand die zijn vijanden niet bestrijdt met een zwaard maar met zichzelf. Dat probeer ik bij me te dragen; ik ben nogal driftig aangelegd. Je zou het verhaal van Jezus kunnen zien als een soort way of life.'

De trouwe bezoekers
Een processie met een verlicht kruis zal vanavond door de straten van Groningen naar het podium op de Vismarkt trekken. Jeugdwerker Christien Niemeijer (34) is een van de veertig kruisdragers. Haar protestantse kerkgemeente in Veendam mocht veertien dragers naar Groningen afvaardigen. Gegadigden met een lengte tussen de 1,75 en 1,85 meter konden een motivatie opsturen. Een sollicitatiecommissie boog zich vervolgens over de inzendingen.
'Een stukje meemaken van Jezus' lijden' bleek de voornaamste drijfveer. Niemeijer verwacht dat het verhaal haar extra raakt als ze straks met het kruis loopt. 'Dan is het fijn om dat gevoel te kunnen delen met anderen.'

Hetzelfde geldt voor de groep jongeren van de Immanuelkerkgemeente in Driebergen, met wie Ischa Bijl (22) uit Wolfheze voor derde keer naar The Passion afreist. 'Het Paasverhaal is met het verstand niet voor iedereen altijd even makkelijk te begrijpen', zegt Bijl. Een uit de dood opgewekte Jezus gaat ieder voorstellingsvermogen te boven. 'Door het in een andere context te vertellen, op een duidelijke, hedendaagse en laagdrempelige manier, is het voor alle mensen te behappen. Het is 'de kerk komt naar u toe', de Bijbel anno nu.'

De eerste editie in Gouda zag hij vanaf de bank, maar dat was toch minder speciaal. 'Het is waanzinnig om in een massa op een plein te staan, het kruis vanuit de verte aan te zien komen en Pilatus te horen roepen: 'Hier is hij, uw koning.' En dat het publiek dan schreeuwt: 'Kruisig hem! Kruisig hem!' Heerlijk.'

Zo'n moment samen beleven, geeft een gevoel van verbondenheid, zegt Esther Bergman (46) uit Baarn. Ze is naar alle uitvoeringen van The Passion tot nu toe geweest en zal er ook vanavond in Groningen bij zijn, met man en dochter.

Aanvankelijk was Bergman sceptisch over het concept. 'Ik ben protestants-hervormd en heb niks met het modern maken van verhalen of bandjes in de kerk.' Eenmaal door een vriend meegetroond naar Gouda was ze snel om. 'Het doel heiligt de middelen: deze musicaluitvoering bereikt zo veel mensen die het verhaal van Jezus nog niet kennen.' Wel vraagt ze zich elk jaar af of de BN'ers het lijden van Jezus écht 'voelen' zoals zij, of dat ze gewoon goed kunnen acteren. Ze vertrouwt op het eerste: 'Ik geloof in de kracht van het Evangelie.'

De stadspromotor
Het totale budget van The Passion ligt rond de één miljoen. De gemeente Groningen trekt er twee ton voor uit. 'Een deel van dat geld gaat naar city dressing', vertelt Barbera Risselada van Marketing Groningen. De afgelopen weken zijn driehonderd witte kruizen uitgereikt aan winkeliers die er hun etalages mee wilden optuigen en ook de rest van de stad is versierd in Passion-stijl.
Risselada weet: aan de komst van The Passion kan qua stadspromotie geen VVV tippen. The Passion Gouda kreeg in juni 2012 de prijs voor 'Beste Stadspromotie-evenement' uitgereikt van de stichting Nationale Evenementenprijzen. Groningen verwacht 15 duizend bezoekers, die op de route naar het station zo veel mogelijk zullen worden bevraagd over hun verblijf in de stad door speciaal ingehuurde enquêteurs. 'Zo willen we in kaart brengen wat de economische impact is,' legt Risselada uit.

Gezien de ligging van Groningen zullen hotels en restaurants goede zaken doen, verwacht Marketing Groningen. Het Bakkerscafé serveert bijvoorbeeld 'een lunch in de stijl van het laatste avondmaal', met 'ouderwets stevig donker brood' en rode smoothies in plaats van rode wijn. Studentenverenigingen en kerken organiseren lezingen en hangen schermen op. Voor jongeren is er in de St. Franciscuskerk een 'Afterpassion': 'een plek voor ontmoeting, een nagesprek en ontspanning.'

De luchtshots waar The Passion om bekend staat gaan Nederland laten zien hoe mooi de stad is en de bijbehorende media-aandacht moet het imago van Groningen als 'bruisende, jonge en eigenzinnige cultuurstad' ten goede komen. Mocht het evenement geen nieuw blik toeristen opentrekken, dan maakt het de Groningers zelf wel trots. Risselada: 'Zo'n groot, live uitgezonden evenement doet wonderen voor de civil pride, daar ben ik van overtuigd. Wat dat betreft werkt The Passion als een soort Glazen Huis.'

De ironische kijker
Voor de Amsterdamse Erwin van den IJssel (25) en zijn vrienden dreigt het bekijken van The Passion een ritueel te worden. Vorig jaar maakten ze er voor het eerst een tv-avond van.
The Passion serieus nemen kost hem moeite, legt Van den IJssel uit. Zijn ironische kijkgedrag wijt hij deels aan de vaak wat campy BN'ers in de cast, die niet gewend zijn te acteren. Als voorbeeld noemt hij Frans Bauer, die in 2012 Petrus speelde, en Kim-Lian van der Meij in een rol als voorbijganger.

'Je kunt je afvragen waarom die mensen meedoen', zegt hij. 'Ze doen alsof ze samen een héél groot doel aan het verwezenlijken zijn: het vertellen van dat belangrijke verhaal. Maar authentiek komt dat niet over. De voornaamste reden van hun deelname lijkt me toch dat het een leuke schnabbel is.'

De manier waarop het oude Paasverhaal in een moderne jas wordt gehesen is volgens Emiel van Koot (25) de kern van het ironische kijkgenot. 'Daarin slaan de producenten soms door. De apostelen die allemaal hippe leren jasjes en scruffy baardjes dragen en daarmee een soort bromance-mannenclubje uitbeelden, werken als collectief op de lachspieren.' Van den IJssel: 'In Rotterdam stapte Jezus Danny de Munck met zijn high fivende apostelen in de tram, eindbestemming 'holy'.'

Dit jaar heeft hij moeite met de keuze voor Lieke van Lexmond als verslaggever. 'Misschien wil de producent ons als kijkers ook laten voelen wat lijden is.' Zijn vertrouwen gaat uit naar Simone Kleinsma. 'Zij lijkt me in staat overtuigend een moederfiguur te spelen.' Ook Van Koot wil niet alleen ironisch zijn: 'De manier waarop alles live in beeld wordt gebracht, is prachtig.'

The Passion (EO/RKK), vanavond om 20.30 uur op Nederland 1

Beeld anp

Kritiek op The Passion is er uit traditionelere christelijke kringen. The Passion zou een te groot spektakel zijn, een te populaire vorm. De Universiteit Groningen organiseerde gisteren een lezing met als thema: Jezus als kijk-cijferkanon, kan dat eigenlijk wel? In hoeverre doet de kruisiging als volksvermaak af aan de boodschap? Producent Jacco Doornbos: 'Een vormdiscussie is een smaakdiscussie. Ik pretendeer niet dat ik met The Passion iedereen de allermooiste vorm voorleg. Zendingsdrang is een groot woord, maar ik hoop een breed publiek aan te reiken dat het verhaal minder ver van hen afstaat dan ze misschien hadden gedacht. Ook de ironische kijkers die The Passion 'relikitsch' noemen. Iedereen die kijkt, is bereikt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.