Oog voor detail Gezichten

Kijk, een gezicht! Waarom we overal maar een hoofd in denken te zien

Beeld Collectie Centre Pompidou Parijs

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veel-betekenende bijzaken in de beeldende kunst.

Pierre Bettencourt, Papillons de Colombie1961.

Vlindervleugels geplakt op gedeeltelijk gelakte leisteen, achter glas

32,6 x 44,7 cm,  Centre Pompidou Parijs

In 1976 werd er een foto gemaakt op Mars door het ruimteschip Viking 1. Complottheorieën waren er natuurlijk toen al, net als eindeloze wensfantasieën over leven op Mars. En toen kwam De Foto: op een stukje Mars was een gigantisch menselijk gezicht te zien. Als een sereen koningsmasker. En het leek de aardbewoners recht aan te kijken. Leuk, dacht Nasa, dat melden we er even bij, want dat trekt vast kijkers. Nog decennia daarna woekerden de theorieën over het ‘menselijke’ gezicht op Mars, dat wel een bewijs móést zijn van een oude beschaving, zoals de beelden op Paaseiland een eeuwenoude cultuur aantonen.

In 2001 werd het ontkracht toen een satelliet een tien keer sterkere foto van dezelfde plek maakte en, tadaaaa, het gezicht gewoon een stuk glooiend landschap bleek te zijn van een paar kilometer breed.

Wat het vooral laat zien is dat we zó graag gezichten willen zien dat we ze overal in herkennen. Dat zei neurowetenschapper Floris de Lange van de Radboud Universiteit in Nijmegen in de lezing bij zijn aantreden als hoogleraar vorig jaar. Na de Marsfoto liet hij een rij foto’s zien van onder meer stekkers, koffieschuim, een wasmachine en een kraan die er exact uitzien als een gezicht – nou ja, een soort gezicht als de minions uit Verschrikkelijke Ikke. Die beelden tonen aan hoe sterk ons geheugen meewerkt als we kijken. Onze hersenen hebben een voorkeur voor gezichten, we kijken naar de wereld door een ‘gezicht-lens’, dat heeft vast een biologische noodzaak, en dus denken we een gezicht te zien zodra een vorm ook maar in de buurt komt met twee stippen en een streep.

In natuurdocumentaires heb ik een zwak voor foppende dieren. Inktvissen die het patroon van hun omgeving totaal kopiëren. Een gekko die lijkt op een boomstam of een rups met een volmaakte ‘bladnerf’ op zijn felgroene rug.

Sommige vlinders spelen met onze ‘gezichtslens’; loop in een vlindertuin en je kunt het gevoel krijgen aangestaard te worden. De uilvlinder, de dagpauwoog of de pauwoogpijlstaart, er zijn er genoeg met grote ogen op hun vleugels.

Pierre Bettencourt, schrijver, kunstenaar en entomoloog, draaide het om. Hij maneuvreert onze blik door een vlindervleugel zo te plaatsen dat je zeker weet dat het een glooiend jukbeen is. Twee vleugels maken een sombere mond, twee andere een paar minzaam kijkende ogen die doen vermoeden dat de man ze dichtknijpt. Na een minuut weet je zelfs zeker hoe hij zich voelt. De man (pofmouwen en broek van Morfovleugels) staat naast een vrouw die rokken draagt van vlinders die ik evenmin thuis kan brengen als de vleugels in dit detail. Papillons de Colombie heet het. Ik bleef erbij hangen, want vlinders in de kunst ken ik - die kwamen al bij de Egyptenaren voor - maar kunst van vlinders was nieuw. En tussen de abstracte kunstwerken in Parijs’ grootste museum van moderne kunst ook verrassend opgewekt. De veerachtige structuur van de turquoise vlinder op het voorhoofd, de lichtgroene strepen die van zijn kraag een soort tooi maakt en de feloranje neus. Je krijgt zin om meer van die de flinterdunne fladderende kunstwerkjes te zien, felgekleurde juweeltjes in de lucht. In Colombia zijn zijn er zo’n 3.300 soorten, online staan hele collecties. Kunstenaars kunnen illusies oproepen, maar het echte foppen doet de natuur zelf.  

Beeld Collectie Centre Pompidou Parijs
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden