Review

Kentridges nieuwste werk is treurig, humaan én mooi

Een eindeloze stoet mensen op een filmprojectie van 45 meter lang in filmmuseum Eye is een hoogtepunt in het oeuvre van William Kentridge.

De filmprojectie in het Eye.Beeld Hans Wilschut

Was het wrang toeval dat het nieuwe werk van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge afgelopen vrijdag in Nederland zijn première beleefde? In de expositiezaal van het Eye Filmmuseum leek het of de uitgeprocedeerde bed-bad-broodillegalen uit de nieuwsberichten waren gestapt en in een lange processie waren opgedoken. Begeleid door slepende kopermuziek schuifelden ze voorbij, in een projectie van 45 meter lang, onderweg van niemandsland naar nergens.

Toeval, ja. Toen de kunstenaar deze over acht schermen geprojecteerde optocht maakte, dacht hij vast niet aan een Nederlands hoofdpijndossier. Tijdens de anderhalf jaar dat hij hieraan werkte was de ebola-epidemie op zijn hoogtepunt. Ja, die stakkers zou je kunnen herkennen tussen de figuren, hun infuus voortrollend.

Veel invalshoeken

Ook zij zijn niet het onderwerp, want zo anekdotisch werkt William Kentridge (Johannesburg, 1955) nooit. More Sweetly Play the Dance, het nieuwste van de drie werken waaruit dit overzicht van de Zuid-Afrikaanse tekenaar, filmmaker en regisseur bestaat, kent veel invalshoeken. Het is een ode aan de mens die te voet verder trekt. Verder wil, wel verder moet, omdat er te vaak geen andere optie is dan je bullen pakken en je verplaatsen. Het thema is zowel eeuwenoud als brandend actueel. Kentridge begon bij de allegorie van de grot van Plato, waarbij de beschouwer silhouetten van voorbijtrekkende figuren op de wand aanziet voor het echte leven. Eindigen doet hij niet, want met 'de processie' is hij nog niet klaar. Revoluties, rampen, ongelijkheid, maar ook vreugde en kracht - en daar gaan ze weer, dansend en zwaaiend, sjokkend en scanderend, of skeletten voorttrekkend op een kar. Levenslust vermengd met een 'danse macabre'. Altijd, zei Kentridge vrijdag tijdens de persconferentie, gaat het bij de verwijzing naar Plato's grot over de mensen die binnen zitten en toekijken. Laten we het eens hebben over wat daar buiten voorbij trekt. Dat is een stroom die nooit stopt.

Met dit werk, gemaakt op uitnodiging van filmmuseum Eye en de 'lichtsicht Projektions-Biennale' in het Duitse Bad Rothenfelde (waar het in het najaar op megaformaat buiten wordt getoond), bereikt Kentridge een voorlopig hoogtepunt in zijn oeuvre, en Eye in zijn jonge bestaan. De lange, meanderende ruimte kwam niet eerder zo goed tot haar recht en Kentridge maakte zelden een werk dat zo gelaagd is en tegelijk zo helder, zo lucide.

William Kentridgee.Beeld Marc Shoul

Kentridges werk is politiek, zonder zekerheden. William Kentridge (1955), zoon van twee anti-apartheids advocaten, studeerde Politics and African Studies en kunst in Johannesburg, daarna mime en theater in Parijs. Die disciplines komen samen in de films, filminstallaties en theater-ensceneringen waarmee hij sinds eind jaren tachtig bekend werd. Zuid-Afrika (en specifiek Johannesburg) is daarbij vaak het decor en de referentie, wat het onderwerp ook is, van Schuberts Winterreise tot de Chinese Revolutie. Zijn kunst is politiek te noemen, maar nooit in de zin van vaste overtuigingen, zei hij tijdens een interview met het Louisiana Museum. 'In zekerheden schuilt wanhoop. Politieke, filosofische en ook beeldende twijfel benadert veel beter hoe de wereld is.'



Zaalopname van William Kentridge.Beeld Hans Wilschut

Helder

De twee andere werken in de expositie maken dat duidelijk. In een zijruimte staat Other Faces (2011); een houtskoolanimatie in de bekende stijl van Kentridge. Door tekeningen te maken, delen uit te vegen en weer verder te tekenen ontstaat een verhaal waarin de vorige stap steeds een beetje zichtbaar blijft. Dit deel 10 van de serie Drawings for Projection legt losse eindjes op tafel (een ongeluk, een industrieel, de straten van Johannesburg, een projectiescherm in een landschap) waartussen de bezoeker naar betekenis zoekt. Verderop, in de grote installatie I am Not Me, the Horse is Not Mine (2008) - gebaseerd op De Neus van Nikolaj Gogol - komt de ingebakken mislukking van revoluties aan bod, over acht schermen verspreid. Ook hier weer die combinatie van opwekkende muziek, hoempapa, hotseknots en figuren die van trappen vallen, op de plaats dansen, geanimeerde paarden van gescheurd papier en flarden van een vreselijk verhaal (in dit geval het schijnproces tegen de Russische revolutionair Bukharin uit 1938).

Gefragmenteerd, gestapeld, soms zo snel voorbijtrekkend dat het niet beklijft: zo kan het werk van Kentridge óók zijn. Door dit keer één doorlopende scène te maken, waarbij de bezoeker tegen de stroom kan inlopen en alle figuren opzoeken, met ze kan meelopen of juist kan gaan zitten en het aan zich voorbij laten trekken, is er de rust om details te laten inwerken. De megafoons, dwarrelende papieren, wervelend draaiende dansers (elementen die vaker terugkeren) hebben in een processie hun natuurlijke plaats omdat daar nu eenmaal álles achter elkaar kan lopen. De meegedragen voorwerpen in silhouet (een badkuip, een wereldbol, de kop van de Heilige Theresia) zijn metafoor en prachtige tekening tegelijk.

En dan is er de muziek, van de African Immanuel Essemblies Brass Band, waarvan de leden zelf ook door de optocht schuifelen. Het is zo hopeloos treurig, humaan én mooi, dat ik niet de enige was die niet anders kon dan zo'n los rondslingerend stoeltje nemen, neerzakken en de ogen voelen prikken.


William Kentridge, If We Ever Get To Heaven. Eye Filmmuseum Amsterdam, t/m 30/8.

Lulu als danse macabre

Tijdens het komende Holland Festival regisseert William Kentridge de opera Lulu van Alban Berg voor de Nationale Opera. Hij maakte hiervoor gebruik van stille films uit het archief van Eye, maar ziet ook verband met de processie in zijn nieuwe filminstallatie. 'Lulu is ook een dodendans', zegt hij, 'drie echtgenoten, diverse minnaars en uiteindelijk Lulu zelf. Aan het einde van elke scène ligt er een lijk op het toneel.'

William Kentridge, More Sweetly Play The Dance.Beeld -
William Kentridge, More Sweetly Play The Dance.Beeld -
William Kentridge. Foto genomen tijdens de opnames van More Sweetly Play The Dance.Beeld Stella Olivier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden