Interview

Ken Loach: al vijftig jaar een filmende activist

Met zijn nieuwste film I, Daniel Blake schetst tweevoudig Gouden Palm-winnaar Ken Loach ( 80 ) een zorgwekkend beeld van de online overheid. Loach heeft het altijd opgenomen voor anderen, maar wat betekent het digitale tijdperk voor hemzelf?

Regisseur Ken Loach op de set van I, Daniel Blake; 'Oudere mensen verdwalen in moderne technologie. De ontwikkelingen gaan te snel.' Beeld Joss Barratt

De minuut voor het interview met Ken Loach voelt als een klein toneelstuk. Terwijl hij in de achtertuin van een hotel in Cannes toeziet hoe een groepje journalisten plaatsneemt aan zijn tafel, ontvangt de Britse filmer (80) een sms. Hij kijkt op het scherm en mompelt: 'Sorry, even iets versturen.' In zijn dunne vingers oogt zijn smartphone veel te groot.

'Jezus, ik voel me zo traag en oud met die dingen.' 20 seconden kijkt de groep in stilte toe hoe Ken Loach een tekstbericht verstuurt. 'Oké. Sorry.'

Inkoppertje, de overeenkomst tussen Loach' al dan niet gecultiveerde digibetisme en het geworstel van het titelpersonage in zijn nieuwste film I, Daniel Blake. Deze Daniel (het speelfilmdebuut van de Britse stand-upcomedyveteraan Dave Johns) is een typisch Britse, alleenstaande timmerman van 59, die na een hartaanval weer aan het werk wil. Zijn huisarts adviseert echter rust en Daniel vraagt om een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Die wordt afgewezen: volgens de overheid kan Daniel gewoon weer aan het werk, wat de arts ook beweert.

Zo begint een slopend gevecht tegen een ondoordringbaar bureaucratisch systeem, waarin hij onder meer wordt gedwongen online te solliciteren, ook al bezit hij geen computer. In een scène die doet denken aan een televisiefragment uit 1998, waarin de toenmalige minister-president Wim Kok rommelt met een computermuis alsof het een afstandsbediening is, toont Loach hoe Daniel achter een publieke computer stuntelend en hulpeloos zoekt naar vacatures.

De jury in Cannes bekroonde de film, naadloos passend in een oeuvre over de sociaal verstotenen, afgelopen mei met de Gouden Palm. Loach' tweede hoofdprijs op het festival, na The Wind That Shakes the Barley, tien jaar eerder. Tot verrassing van velen overigens, want op een artistiek verfrissende filmstijl kan de regisseur niet meer worden betrapt. Maar op een politieke en sociaalmaatschappelijke oerdrift des te meer.

Filmografie Ken Loach

1966 Cathy Come Home (tv)

1969 Kes

1971 Family Life

1979 Black Jack

1981 Looks and Smiles

1990 Hidden Agenda

1991 Riff-Raff

1993 Raining Stones

1994 Ladybird, Ladybird

1995 Land and Freedom

1996 Carla's Song

1998 My Name Is Joe

2000 Bread and Roses

2002 Sweet Sixteen

2004 Ae Fond Kiss...

2006 The Wind That Shakes the Barley

2007 It's a Free World...

2009 Looking for Eric

2010 Route Irish

2012 The Angels' Share

2014 Jimmy's Hall

2016 I, Daniel Blake

Loach: 'Ik kan alleen e-mailen, dat is het wel zo'n beetje. Ik kan nog steeds niet omgaan met interweb, eh, internet. Ik ben een kluns, het groeit mij boven het hoofd. Het is niets voor mensen van mijn leeftijd.'

Natuurlijk herkent hij zich in Daniel, in het gevoel dat een deel van de wereld aan hem voorbijtrekt. Zijn film laat zich kijken als een warm en fel pleidooi voor hulp aan degenen die tussen wal en schip dreigen te vallen, die niet zijn opgewassen tegen een systeem waarin het afvinken van tientallen pagina's lange vragenlijsten hogere prioriteit heeft dan direct en persoonlijk contact.

'Oudere mensen verdwalen in moderne technologie', zegt Loach. 'De ontwikkelingen gaan te snel. Kijk naar het straatbeeld, bij mij thuis, maar ook hier in Cannes: tien jaar geleden kon je op elke straathoek een krantje kopen.' Loach' broze, ietwat zijige stem klinkt moe en droevig: 'Nu kijkt iedereen alleen nog maar op zijn telefoon.'

Het zou mooi zijn, zegt Loach, als I, Daniel Blake zijn land eens stevig opschudt. Precies vijftig jaar geleden lukte hem dat voor het eerst, met zijn televisiefilm Cathy Come Home (1966), over een echtpaar dat financieel zo ver afglijdt dat het dakloos wordt, waarna hun kind door de overheid wordt afgepakt. Dakloosheid onder Britten bleef tot dan toe onbesproken in het publieke debat, maar Loach' film zorgde voor zo veel volkswoede dat de politiek inhaakte. Een maand na de tv-uitzending van Cathy Come Home werd Shelter opgericht, een liefdadigheidsinstelling die zich inzet voor Engelse en Schotse daklozen.

Loach is sindsdien altijd een filmende activist gebleven, van zijn definitieve doorbraakfilm over een armoedig en mishandeld jongetje dat zich optrekt aan het trainen van een valk (Kes, 1969) tot de man die zich nog dieper in de schulden werkt om een jurk te kopen voor de communie van zijn dochter, in Raining Stones (1993).

Loachs blik op de wereld mag dan onveranderd zijn, dat betekent niet dat zijn pamflettistische filmstijl aan belang heeft ingeboet. De onderlaag van de samenleving heeft het tegenwoordig zelfs zwaarder dan vijftig jaar geleden, zegt Loach. 'Toen ik begon met filmen werd de verzorgingsstaat opgebouwd. De zorg werd beheerd door de overheid en betaald met belastinggeld, in plaats van door private bedrijven. Een vaste baan was gebruikelijk. De vakbonden waren machtig. Het kapitalisme onder Thatcher heeft voor lagere lonen en meer werkloosheid gezorgd. Op sociale bijstand, ouderenzorg bijvoorbeeld, werd bezuinigd. De hele infrastructuur van zorg is aan het verdwijnen.'

Tijdens het interview wordt Loach aangeklampt door journalisten die hopen op een ferme uitspraak over sociale misstanden in hun eigen land. Over de arrestatie van journalisten in Turkije zegt hij: 'Verschrikkelijk. Erdo... Erdogan, is het niet? In elk land moet ruimte zijn voor overheidskritiek. Anders leven we in een dictatuur.' Over Griekse corruptie: 'Geen woorden voor.'

Hij stuurt het gesprek terug naar zijn eigen werk. 'Ik vertel specifieke verhalen: zeer Engels, met typisch Engelse personages die zich moeten houden aan typisch Engelse wetten. De ambtenaren van het Department for Work and Pensions die je in mijn film ziet, hebben daar ooit echt gewerkt. Hun gedrag is volkomen natuurgetrouw. Maar ik doe ook altijd mijn best deze locatiegebonden verhalen zo universeel mogelijk te vertellen. Dat blijft het grootste dilemma van mijn werk: een goed verhaal heeft details nodig, maar ik moet steeds op zoek naar manieren om óók iets universeels te zeggen.'

I, Daniel Blake

Loach doet een effectieve en emotionele oproep tot medemenselijkheid. I, Daniel Blake heeft soms meer weg van een emotioneel pamflet dan van een realistisch drama. Lees hier de hele recensie.

De eerste scène van I, Daniel Blake is illustratief. De toeschouwer hoort daarin hoe Daniel een frustrerend telefoongesprek voert met een hulpverlener die een onpersoonlijke vragenlijst afwerkt, zonder open te staan voor zijn persoonlijke situatie. Maar Loach laat het gesprek niet zien. 'Hebben we niet allemaal ooit zo'n gesprek gevoerd? Het beeld blijft op zwart, zodat je in gedachten je eigen gezicht op het bioscoopdoek kan plakken.'

Daarnaast zijn overeenkomsten tussen bureaucratische overheidsinstanties in verschillende landen talrijk, zegt Loach. 'Ze zijn gericht op straf in plaats van beloning, onpersoonlijk en bewust inefficiënt. Ambtenaren wéten dat het beter kan, maar ze zijn niet in staat het systeem te veranderen. Als je niet in een hokje van het systeem past, zoals Daniel, resulteert dat in onbeschrijflijke frustratie. Mensen als Daniel zijn uiteindelijk zo murw dat ze geen energie meer hebben om te vechten. Ze worden uit het systeem gehaald, zijn officieel niet meer werkzoekend en zie: weer een geregistreerde werkloze minder.'

Gevraagd naar de oorsprong van zijn verhaal, lijkt Loach de vraag even niet te begrijpen, zó vanzelfsprekend moet het in zijn hoofd te zijn geweest deze film te maken. 'Ik kijk rond, lees de krant, regel ontmoetingen en luister naar heel veel verhalen. Met mijn scenarist Paul Laverty reed ik het hele land door, we bezochten vijf steden. Het is voor mij een vanzelfsprekend onderdeel van film maken. Er zijn al zoveel films volledig losgekoppeld van reële, menselijke ervaringen. Als je wilt reflecteren op wat er speelt, zal je grondig onderzoek moeten doen. Dat is overigens eenvoudig, hoor. In elke stad vind je mensen als Daniel Blake.'

Kleine correctie: 'Onderzoek is het verkeerde woord. Te formeel. Ik sta gewoon altijd aan.'


Nog zes films die de wereld (een beetje) veranderden

Nog zes films die de wereld (een beetje) veranderden

Ze verleidden politici tot een wetswijziging of brachten een taboe onder de aandacht. Soms zijn films opvallend invloedrijk.

Cathy Come Home - Ken Loach (1966)
Een onzichtbaar probleem, zo werd dakloosheid in Engeland genoemd vóór Ken Loach zich er vijftig jaar geleden mee bemoeide. Zijn Cathy Come Home, gemaakt voor de tv-filmserie The Wednesday Play van de BBC.

Een stel verliest geld, huis, elkaar en uiteindelijk zelfs kind. De film werd een maand voor de oprichting van daklozenhulpinstituut Shelter uitgezonden. Loach maakte het onzichtbare zichtbaar: de ophef in de samenleving was groot, de steun voor Shelter enorm. 'Ik had nooit verwacht dat Cathy tientallen jaren later nog steeds zou bestaan als een politiek begrip', zei Loach tien jaar geleden tegen de Engelse krant The Guardian.

Cathy Come Home - Ken Loach (1966)

Een onzichtbaar probleem, zo werd dakloosheid in Engeland genoemd vóór Ken Loach zich er vijftig jaar geleden mee bemoeide. Zijn Cathy Come Home, gemaakt voor de tv-filmserie The Wednesday Play van de BBC.

Een stel verliest geld, huis, elkaar en uiteindelijk zelfs kind. De film werd een maand voor de oprichting van daklozenhulpinstituut Shelter uitgezonden. Loach maakte het onzichtbare zichtbaar: de ophef in de samenleving was groot, de steun voor Shelter enorm. 'Ik had nooit verwacht dat Cathy tientallen jaren later nog steeds zou bestaan als een politiek begrip', zei Loach tien jaar geleden tegen de Engelse krant The Guardian.

Beeld RV

Alfie - Lewis Gilbert (1966)

Tot de invoering van de Abortion Act van 1967 was abortus in Engeland illegaal. In Alfie van de latere James Bond-regisseur Lewis Gilbert maakt charmeur Michael Caine een vrouw zwanger, die daarop in een achterkamertje abortus laat plegen.

De scène, met een betraande Caine, wordt tegenwoordig opmerkelijk genoeg ook gebruikt als argument tégen abortus. In de Hollywoodremake uit 2004 ontbrak de scène zelfs helemaal, maar in Engeland werd abortus een jaar na verschijnen van de film gelegaliseerd.

Beeld RV

A Short Film about Killing - Krzysztof Kieslowski (1988)

A Short Film about Killing van de Pool Krzystztof Kieslowski, waarin de moordenaar van een taxichauffeur de doodstraf krijgt en in de laatst ijskoude scene onverbloemd wordt opgehangen, maakte in Polen ogenshcijnlijk direct een einde aan de doodstraf. Tot 1998 bleef de straf weliswaar in het wetboek staan, maar de laatste uitvoering vond plaats in hetzelfde jaar al Kieslowkis's film.

Beeld RV

Philadelphia - Jonathan Demme (1993)

Met Philadelphia wilde Jonathan Demme aids uit de taboesfeer halen. (In een Amerikaanse enquête uit 1985 vond 51 procent van de ondervraagden dat patiënten in quarantaine moesten worden geplaatst.)

Demme zocht bewust naar mainstreamacteurs (Tom Hanks speelt de advocaat met hiv die vanwege zijn geaardheid en ziekte wordt ontslagen, Denzel Washington de advocaat die hem in de daaropvolgende rechtszaak verdedigt) en liet onder anderen Bruce Springsteen en Neil Young op de soundtrack zingen. 'We wilden een publiek bereiken dat niets gaf om aidspatiënten', zei de regisseur.

Beeld RV

Rosetta - Jean-Pierre en Luc Dardenne (1999)

Op de doorbraakfilm van de Dardenne-broers (Gouden Palm in Cannes) volgde in België een wet die een eind moest maken aan uitbuiting van werkende tieners: het werd werkgevers verboden hun minder salaris te geven dan het minimumloon. Rosetta werd door politici geïnterpreteerd als stevige waarschuwing: in de film probeert een jong meisje zich te ontworstelen aan haar uitzichtloze bestaan in een caravan, waar ze woont met haar alcoholverslaafde moeder, maar uiteindelijk slaat het noodlot genadeloos toe. De naam van de wet: Plan Rosetta.

Beeld RV

Birth of a Nation - D.W. Griffith (1915)

Film verandert de wereld niet per se ten goede, bewees D.W. Griffith in 1915 al met zijn dubieuze Amerikaanse Burgeroorlogfilm Birth of a Nation. De scène waarin de Ku Klux Klan een zuidelijke familie redt uit de handen van een groep zwarte soldaten maakte de KKK immens populair. Enkele decennia voor de film bestond de racistische groepering nauwelijks nog, vijf jaar na Birth of a Nation bereikte het ledenaantal de 4 miljoen. Het huidige aantal wordt geschat op tussen de 5 en 8 duizend.

Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden