Kellendonks proza: tragiek om bij te schateren

Kellendonk-fan Pieter van den Blink legt uit waarom iedereen die nooit iets van Frans Kellendonk heeft gelezen, dat alsnog snel moet doen.

Beeld Philip Mechanicus

'Naarmate mijn boeken beter worden, verkopen ze slechter', schreef Frans Kellendonk in 1982 aan een vriend. Hij kreeg in zoverre gelijk dat ook Mystiek lichaam, zijn beroemdste werk, nooit echt een groot publiek heeft gevonden. Maar hij kreeg ook ongelijk, want al bevatte het geen bestsellers, zijn kleine oeuvre staat nog altijd onder handbereik op het nachtkastje van de Nederlandse letteren.

Dit jaar is het 25 jaar geleden dat Frans Kellendonk overleed, 39 jaar oud. De publicatie van zijn brieven, komende week, is een van de spannendste literaire gebeurtenissen van deze tijd. Hier vertoont zich een groot stilist en een vurig denker, die geen kattebelletje schrijft zonder het genre van de brief eer aan te doen. Hoewel het brievenboek uitstekend als zelfstandig literair werk te lezen is, roept de publicatie ervan natuurlijk ook de vraag op wat nog de zeggingskracht is van de rest van Kellendonks oeuvre.

De jonggestorven Frans Kellendonk, misschien wel de belangrijkste auteur van zijn generatie, bleef altijd iets van een mysterie. Nu zijn zijn brieven voor het eerst te lezen. Een voorpublicatie van de Volkskrant leest u hier (+).

Dat oeuvre is klein en consistent. Dat kleine is het gevolg van zijn vroege dood maar de consistentie was bedoeld. Hij behoorde tot de schrijvers met één vast thema. In zijn brieven duidt hij het bij herhaling aan als 'eenzaamheid'; je kan het ook hunkering noemen. Zoals Bach in zijn muziek God zocht, zo hunkert alles en iedereen bij Kellendonk naar de medemens, om te kunnen ontsnappen aan die eenzaamheid. De poging van Felix Mandaat in Letter en geest om 'zijn leven met anderen te gaan delen', de manipulaties van de oude Gijselhart in Mystiek lichaam om zijn dochter bij zich te houden, de rakelings langs elkaar bewegende levens van de ik-figuur en zijn hulp Gamal in het openingsverhaal (Buitenlandse dienst) in Namen en gezichten - het zijn voorbeelden die kunnen worden aangevuld met ieder ander personage uit het oeuvre.

Let wel, Kellendonks eenzaamheid was niet, of niet alleen, die van de romanticus met een smachtende ziel onder zijn arm. Hij was een moralist die vond dat de mensen in hun eenzaamheid solidair met elkaar moeten zijn, wil er iets van een samenleving kunnen blijven bestaan. De postchristelijke wereld waarin hij leefde en werkte, miste een bezielend verband, vond hij, en dat baarde hem zorgen.

In zijn essays sprak hij zich daar expliciet over uit. En in de brieven zien we nu hemzelf hunkeren: bijna elk epistel eindigt hij met de aansporing hem spoedig terug te schrijven. (Wat niet wil zeggen dat hij blij is met alles wat hij ontvangt; het moet wel echt zijn. Als de inkomende post hem te mager is of kennelijk afgeraffeld, krijgt de briefschrijver per ommegaande een vermaning.) Veelzeggend is een opmerking over Amerikanen, die hij beklaagt omdat ze 'eenlingen zijn, echte loners, wier zieleheil iets is tussen henzelf en God en waar ze geen andere mensen bij nodig denken te hebben.'

Zijn boeken galmen vaak als de echo van een wanhoopskreet in een leeg huis. Daarom is het werk van deze auteur, die blijkens zijn brieven zo hield van 'knus', vaak duister of sinister genoemd en werd hij beticht van verwerpelijke neigingen (Mystiek lichaam werd in de Volkskrant 'onmiskenbaar antisemitisch' genoemd). Zijn figuren zijn vaak op het karikaturale af, maar vanaf de eerste keer dat ik hem las, zag ik ze voor me en voelde met hen mee. De maatschappijkritische strekking voert nergens de boventoon. Zijn zinnen zijn licht, niet zwaar. Hij gebruikt zelf vaak het woord 'vertelling' voor zijn werk en in een van zijn brieven omschrijft hij de stijl van zijn debuut Bouwval op een manier die voor het hele oeuvre mag gelden: 'enigszins experimenteel en daardoor misschien juist wat ouderwets aandoend'.

Kellendonk lezen is in de eerste plaats genieten van vlijmscherp proza; grappen om van te huiveren, tragiek om bij te schateren. Je smult van de ene zin na de andere en pas als je het op hebt, begrijp je welke pil je hebt doorgeslikt. De barsten die Kellendonk in onze samenleving zag, zijn er nog steeds. Sommige zijn scheuren geworden. De gevoelige plek, de Hunkering, waar hij de vinger op legt, dragen wij allemaal in ons.

Op 20 mei vindt in De Balie in Amsterdam een avond plaats over Frans Kellendonk met medewerking van onder anderen de schrijvers Oek de Jong, Arnon Grunberg, Gustaaf Peek en Niña Weijers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden