BoekrecensieKlara en de zon

Kazuo Ishiguro schrijft over een robot die in alles een robot blijft, en waarvan je toch gaat houden ★★★★★

Kazuo Ishiguro verplaatst zich in zijn nieuwe roman in de robot Klara en roept boeiende vragen op over wat het betekent om mens te zijn. Klara is dat duidelijk niet, en toch ga je van haar houden.

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

‘Ben je eigenlijk wel een gast? Of moet ik je als een stofzuiger behandelen?’

Als die vraag halverwege Kazuo Ishiguro’s Klara en de zon wordt gesteld aan de verteller, is zij voor de lezer al zoveel meer dan een robot dat zo’n rechtstreekse vergelijking met een apparaat naar en onrechtvaardig klinkt. Maar Klara neemt geen aanstoot aan de vraag, waarvan ze de onbeschoftheid niet helemaal begrijpt. Ze gelooft dat ze veel gevoelens heeft, ze leert zelfs dat gevoelens complex kunnen zijn, maar ze voelt en denkt niet zoals een mens.

Het knappe van Ishiguro is dat hij dat duidelijk laat zien en je toch zover krijgt te houden van een wezen dat beslist geen mens is, ook niet in de roman zelf: robots zoals Klara mogen op mensen lijken, ze blijven herkenbaar als robot. Klara is een KV, een kunstmatige vriend. Liefhebben en dienstbaar zijn is haar opdracht, robots als zij worden gemaakt om de eenzaamheid van kinderen te bestrijden. Het verhaal speelt in een nabije toekomst waarin kinderen thuis worden geschoold via beeldschermen, waardoor ze geen klasgenoten en nauwelijks vrienden hebben. Ouders organiseren speciale bijeenkomsten voor hun kinderen, zodat die hun sociale vaardigheden kunnen oefenen.

Zoals in eerder werk kiest Ishiguro ook in deze roman, zijn eerste sinds hij in 2017 de Nobelprijs voor Literatuur kreeg toegekend, voor een wat eenzame, vormelijke verteller. Klara heeft in haar dienstbaarheid en loyaliteit wel iets weg van de butler in Ishiguro’s succesvolle The Remains of the Day. Zijn dystopische toekomstige wereld lijkt op die die hij eerder beschreef in Never Let Me Go, waarin klonen worden gebruikt om organen van te oogsten.

Geslaagd exemplaar

Klara en de zon begint in de winkel waar Klara met andere KV’s wacht tot ze wordt gekocht. Haar kansen uitverkoren te worden zijn niet groot: ze is al een beetje tweede keus, er staat een nieuwe generatie KV’s in de winkel. Maar haar generatie staat bekend om haar invoelingsvermogen en Klara is een van de beter geslaagde exemplaren van haar lichting.

Mooi is hoe Ishiguro van Klara een robot maakt. Ze praat niet als een kind, maar ze heeft wel de naïeve toon van iemand die nog lang niet alles weet van de wereld om haar heen. Dus kijken mensen op hun ‘rechthoeken’ of gaan ze gekleed in ‘hogepositiekleren’ en noemt ze ze naar hun functie, ‘Cheffin’ (in de winkel), ‘de Moeder’ (van het kind voor wie ze wordt gekocht), ‘Melania Huishoudster’, naar hun uiterlijk, ‘het meisje met de lange armen’, of naar wat ze doen, ‘Bedelman’. Wat ze waarneemt, is soms gefragmenteerd, alsof ze naar verschillende schermen kijkt – zo wordt een onbekend landschap voor haar bijna kubistisch en ziet ze bij de Moeder in een sleutelscène in de roman zowel wreedheid als droefenis, vreugde als angst.

Meer dan de anderen observeert Klara (daarin is ze vergelijkbaar met een schrijver). En ze leert van wat ze ziet. Ze maakt het tot haar doel zich te oefenen in empathie, omdat ze anders het kind dat haar uitzoekt niet kan helpen. Dus als Josie, een ziekelijk meisje van 14, haar wil hebben, wordt het Klara’s hoofdtaak ‘haar’ kind nauwlettend in de gaten houden en proberen haar zo goed mogelijk van dienst te zijn.

Meer lezen?

Op deze pagina vindt u meer mooie (non-)fictie, achtergrondverhalen, interviews en pittige recensies.

Grote vragen

Is empathie typisch menselijk? Of is Klara empathisch doordat ze alles doet wat iemand doet die zich inleeft in een ander? Wat betekent houden van? Wat maakt iemand een mens? Dat is het soort vragen dat Ishiguro behandelt in deze roman.

Josie is ziek, net zoals haar oudere, inmiddels overleden zusje was. Je komt er langzaam achter dat in deze wereld ouders die het beste voorhebben met hun kinderen hun soms ook de meeste schade berokkenen. En erger nog: dat ouders misschien wel niet het beste voor hun kind willen, maar het beste voor zichzelf, dat ze misschien hun kinderen gebruiken om hun eigen eenzaamheid te verlichten. Wat weer nieuwe vragen oproept. Want wat betekent de liefde van ouders voor hun kinderen? En wat betekent het als alles maakbaar is? Niet alleen kunstmatige vrienden, maar ook kinderen die worden ‘opgetild’, een term die Ishiguro niet meteen uitlegt, maar die kinderen kennelijk slimmer maakt.

Hebben mensen een unieke eigen kern, of bestaat die helemaal niet, en is niemand onvervangbaar, zoals een van de personages beweert in een verontrustende plotwending. Die laat ook nog eens zien dat Klara, al gelooft ze dat ze gevoelens heeft, toch vooral is geprogrammeerd om dienstbaar te zijn: ze kan geen nee zeggen als haar iets wordt gevraagd dat je als moreel verwerpelijk kunt beschouwen.

Neemt niet weg dat ze wanhopig graag Josies leven wil redden, en zelf bedenkt hoe dat moet. Klara wordt gevoed door zonne-energie en door een verkeerd geïnterpreteerde observatie dicht ze de zon geneeskracht toe. Ontroerend is het haar te volgen tijdens haar dappere pogingen de zon te bewegen Josie beter te maken, inclusief smeekbeden en een enorm offer om hem gunstig te stemmen. Haar onwrikbare vertrouwen in de zon laat zien hoe religie kan ontstaan. En haar pogingen lijken nog te helpen ook, zodat de roman even op een gelukkig einde lijkt af te stevenen. Maar Ishiguro weet beter. Klara en de zon eindigt volgens Klara op de best mogelijke manier, maar voor de lezer ronduit melancholiek.

Kazuo Ishiguro: Klara en de zon. Uit het Engels vertaald door Peter Bergsma. Atlas Contact; 352 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden