Achter het boekKazuo Ishiguro

Kazuo Ishiguro: ‘Hopelijk blijf ik beseffen dat ik de Nobelprijs heb gekregen voor een handvol boeken, en niet meer dan dat’

Kazuo Ishiguro: ‘Een belangrijke vraag voor mij is: zullen de technologische ontwikkelingen ons beeld veranderen van wat een mens is?’ Beeld The New York Times / HH
Kazuo Ishiguro: ‘Een belangrijke vraag voor mij is: zullen de technologische ontwikkelingen ons beeld veranderen van wat een mens is?’Beeld The New York Times / HH

Hoe schrijft de schrijver? Nobelprijswinnaar Kazuo Ishiguro vindt het moeilijker dan ooit om de veranderende wereld te begrijpen. Des te meer reden om erover te schrijven. Zoals in zijn nieuwe roman Klara en de zon, met een intelligente robot als hoofdpersoon.

Nee, de Nobelprijs die hem in 2017 werd toegekend mag hem dan een hoop eer en publiciteit hebben opgeleverd, veel veranderd heeft de bekroning niet. ‘Het voelt een beetje of een avatar van mij, die in een parallel universum leeft, de prijs heeft gekregen. Toen ik na alle ceremonies, interviews en alles wat erbij hoort naar mijn werkkamer terugkeerde, trof ik dezelfde rommelige situatie aan. Mijn problemen waren dezelfde gebleven, ik was er niet intelligenter op geworden. Wel voelde ik een zeker ongemak ten opzichte van al die andere schrijvers die de prijs niet hebben gekregen.’

Dus ging Kazuo Ishiguro (1954) na zes hectische maanden in het voorjaar van 2018 gewoon weer verder met de roman waaraan hij een jaar eerder was begonnen; hij was ongeveer op eenderde. Wel nam hij zich voor niet ten prooi te vallen aan het beruchte genius syndrome dat sommige Nobelprijswinnaars treft. ‘Veel winnaars hebben zich veertig jaar lang beziggehouden met een klein deelgebiedje, waarvan ze alles weten. Na hun bekroning krijgen sommigen het idee dat ze overal verstand van hebben – ze zijn immers Nobellaureaten – en geven gretig hun mening over zaken die hun kennis te buiten gaan. Dat wordt soms genant. Ik hoop dat ik blijf beseffen dat ik mijn prijs heb gekregen voor een handvol boeken en niet meer dan dat.’

Kazuo Ishiguro – sir Kazuo, sinds 2019 – mag dan zijn teruggekeerd naar een zo gewoon mogelijk schrijversbestaan, zijn status als Nobelprijswinnaar maakt het, in combinatie met de coronapandemie, onmogelijk zijn nieuwe roman op de traditionele manier te promoten. Bij wijze van compromis houdt hij een internationale Zoom-persconferentie, waarbij journalisten van tevoren vragen mochten indienen. Dat is behelpen, maar bij een bedachtzame, zorgvuldig formulerende interviewkandidaat als Ishiguro blijken de nadelen mee te vallen.

Aanleiding voor de persconferentie is zijn achtste roman, Klara en de zon, zijn eerste boek als Nobelprijswinnaar. Het is geschreven vanuit het perspectief van de Klara uit de titel. Zij is een zogeheten ‘Kunstmatige Vriendin’ (KV): een robot die is toegerust met een hoogontwikkelde vorm van zelflerende kunstmatige intelligentie. ‘Robot’ is bijna een onvriendelijk woord: in de wereld die Ishiguro beschrijft, zijn KV’s alleen van ‘echte kinderen’ te onderscheiden als je heel goed kijkt. Ook hun manier van denken blijkt dicht bij de onze te komen.

Klara begint haar bestaan in een winkel, waar zij en andere Kunstmatige Vriendinnen en Vrienden te koop zijn als gezelschap voor kinderen. De KV’s werken op zonne-energie en Klara bouwt in gedachten al snel een speciale band op met de zon, vooral de keren dat ze in de etalage mag staan. Uiteindelijk komt ze terecht bij een ziekelijk meisje dat Josie heet. In de beste Ishiguro-traditie blijkt Klara een verteller die we niet altijd op haar woord kunnen geloven.

Wie is Kazuo Ishiguro?

Kazuo Ishiguro werd op 8 november 1954 geboren in Nagasaki. In 1960 kreeg zijn vader, een oceanoloog, een tweejarig contract bij de Britse overheid en verhuisde het gezin naar Groot-Brittannië. Tegen de aanvankelijke plannen in bleef het gezin daar wonen. Na de middelbare school ging Ishiguro studeren aan de universiteiten van Kent en East Anglia. Aan die laatste instelling volgde hij de kersverse opleiding creative writing van schrijver en hoogleraar Malcolm Bradbury. Hij werd er begeleid door auteur Angela Carter.

In 1982 debuteerde Ishiguro met de roman A Pale View of Hills, die net als zijn opvolger, An Artist of the Floating World (1986, nominatie Booker Prize) speelt in een imaginair Japan. Ishiguro brak door met het verfilmde en met de Booker Prize bekroonde The Remains of the Day (1989). In de jaren die volgden publiceerde hij de romans The Unconsoled (1995), When We Were Orphans (2000, shortlist Booker Prize), Never Let Me Go (2005, shortlist Booker Prize) en The Buried Giant (2015), alsook de verhalenbundel Nocturnes (2009).

In 2017 ontving Ishiguro de Nobelprijs voor Literatuur, omdat hij, aldus de jury, ‘in romans met een grote emotionele zeggingskracht onze wankele verbintenis met de wereld blootlegt’. In 2019 werd hij wegens zijn verdiensten voor de literatuur geridderd. Ishiguro is sinds 1986 getrouwd met Lorna McDougall. Zij hebben een dochter, Naomi (1992), die eveneens creative writing studeerde aan East Anglia en van wie deze maand de roman Common Ground verschijnt.

Wat bracht u op het idee om te schrijven vanuit het perspectief van een wezen met kunstmatige intelligentie (AI)?

‘De figuur van Klara kwam via een omweg in mijn hoofd. Ik ben altijd erg geïnteresseerd geweest in de geïllustreerde kinderboeken die we voorlezen aan 4- of 5-jarigen. Deze boeken kennen een wonderlijke logica, waarbij het bijvoorbeeld helemaal niet raar is dat de maan die je door het raam ziet, kan praten. En dat je als kind een ladder kunt pakken en naar de maan kunt klimmen.

‘Aanvankelijk wilde ik een kinderboek schrijven over een ziek meisje dat niet naar buiten kan en elke avond samen met haar pop de zon ziet ondergaan. Op een dag gaat ze tóch naar buiten. Mijn dochter Naomi, inmiddels ook gedebuteerd als schrijver, overtuigde mij ervan dat mijn verhaal te zielig zou zijn voor een kinderboek. Daarom besloot ik het over een andere boeg te gooien en te kiezen voor een hoofdpersoon die geen ‘echt’ kind is, maar het product van kunstmatige intelligentie.

‘Ik ben al een tijdlang bijzonder geïnteresseerd in dat fenomeen en heb het voorrecht gehad er met een aantal wetenschappers over te praten, onder wie Demis Hassabis van het Britse AI-bedrijf DeepMind. Zo ontstond een roman die bestemd is voor volwassenen maar deels is geschreven volgens de wetten van het kinderboek. Klara begint haar leven als een soort baby die bijna niets weet en vervolgens snel leert. Net als kleine kinderen trekt ze conclusies wanneer ze dingen ziet, maar niet begrijpt. Dus als Klara vanuit Josies raam ziet dat de zon ondergaat achter een schuur in de verte, concludeert ze dat de zon ’s nachts in die schuur slaapt.’

Wat voor onderzoek heeft u voor dit boek verricht?

‘Sinds de verschijning van Laat me nooit alleen (2005), over gekloonde jonge ‘donors’ die worden gekweekt om hun organen af te staan aan ‘echte’ mensen, ben ik regelmatig uitgenodigd door wetenschappers om te discussiëren over de sociaal-maatschappelijke consequenties van wetenschappelijke ontwikkelingen.

‘Via gesprekken met hen heb ik een aantal relevante zaken over kunstmatige intelligentie geleerd. AI heeft zich sterk ontwikkeld sinds de tijd dat mensen computers begonnen te programmeren. Computers die schaakgrootmeesters verslaan zijn een primitieve vorm van kunstmatige intelligentie. Inmiddels bevinden we ons in het tijdperk van reinforcement learning. Daarbij krijgt AI een missie, een taak, om zichzelf vervolgens nieuwe dingen te leren.

‘Van mensen die er verstand van hebben begrijp ik dat AI zeer positieve dingen kan opleveren. In Groot-Brittannië bestaat een partnerschap tussen DeepMind en de National Health Service. Dat heeft geleid tot belangrijke doorbraken op het gebied van medische zorg. Mijn personage Klara is gebaseerd op het principe van reinforcement learning.’

Kazuo Ishiguro: ‘Mijn dochter zegt dat ik het belang van klimaatverandering niet begrijp. Ik denk dat ze gelijk heeft.’  Beeld Lorna Ishiguro
Kazuo Ishiguro: ‘Mijn dochter zegt dat ik het belang van klimaatverandering niet begrijp. Ik denk dat ze gelijk heeft.’Beeld Lorna Ishiguro

Ondanks de positieve verworvenheden van kunstmatige intelligentie is de wereld die Ishiguro in Klara en de zon beschrijft nogal dystopisch. Er is sprake van een grote ongelijkheid tussen kinderen die zijn ‘opgetild’, zoals Josie, en kinderen voor wie dat niet geldt, zoals haar buurjongen Rick. Wat dat ‘opgetild’ zijn precies inhoudt, blijft lange tijd onduidelijk, zoals ook de lezer van Laat me nooit alleen pas gaandeweg meer te weten komt over het lot van de hoofdpersonen. Het resultaat is een ongemakkelijke, briljant opgewekte spanning.

Tussen de bedrijven door wordt duidelijk dat er grote werkloosheid heerst. Een sinistere kunstenaar die aan een portret van Josie werkt, speelt een rol van betekenis. Er is sprake van een helse machine die de lucht vervuilt, van vogels die eigenlijk surveillancedrones zijn, en bij nadere beschouwing blijkt lang niet iedereen even gelukkig met het bestaan van Klara en haar soortgenoten.

Gaat uw fascinatie voor kunstmatige intelligentie gepaard met een gevoel van dreiging?

‘Ik denk dat AI ons op veel gebieden kan helpen, maar daar staan drie problemen tegenover. Om te beginnen de werkloosheid. De implementatie van AI zal hoogstwaarschijnlijk leiden tot het verdwijnen van veel bestaande beroepen. Dat heeft niet alleen economische, maar ook mentale consequenties. Het betekent een verlies van status, prestige, zelfrespect.

‘Daarnaast is er het probleem van de black box. We zijn weliswaar blij dat we met kunstmatige intelligentie ontdekkingen kunnen doen en problemen oplossen, maar we weten niet hoe dat gebeurt. De angst is dat wij mensen de controle verliezen. Ik heb dat gevoel al bij mijn nieuwe auto. Die maakt alarmerende geluiden als ik ergens te dicht langsrijdt, terwijl ik zelf niet zie wat er aan de hand is. En dan hebben we het nog over heel elementaire kunstmatige intelligentie.’

‘Het derde punt waarover ik me zorgen maak, is dat in die black box bepaalde patronen of opvattingen zich tot standaard zullen ontwikkelen. Zelf kunnen we het bestaan van vooroordelen vaststellen en er bewust afstand van nemen; denk aan racisme of seksisme. Bij kunstmatige intelligentie is het gevaar dat die vooroordelen als het ware ingebakken zullen raken in de algoritmen. En dat we ze er dan niet meer uit krijgen. AI zou weleens een bedreiging kunnen zijn voor de vrije democratie.’

De verworvenheden van kunstmatige intelligentie betekenen in Klara en de zon dat concepten als liefde en het onderscheid tussen mens en machine ter discussie komen te staan.

‘Een belangrijke vraag voor mij is: zullen de stappen die we hebben gezet op gebieden als kunstmatige intelligentie, genetische manipulatie en big data ons beeld veranderen van wat een mens is? Van Amazon, Netflix en andere bedrijven krijgen we voortdurend suggesties aangereikt voor producten op basis van ons koop- en kijkgedrag. Als die op algoritmen gebaseerde suggesties kloppen, betekent dat dan dat wij mensen een verzameling algoritmen zijn?

‘Ik geloof dat ik van mijn vrouw en dochter hou omdat ze uniek zijn. Maar als we aannemen dat we slechts algoritmen zijn, en dat we dus met de benodigde technologie in staat zijn mensen te scheppen, beïnvloedt dat dan de manier waarop we naar ons gezin kijken?

‘In Klara en de zon schrijf ik over een moeder die bang is dat haar zieke dochter zal sterven. Zij wordt geconfronteerd met de vraag: is haar dochter onvervangbaar of kan ze op een bepaalde manier voortleven? Kan alles wat haar uniek maakt, worden opgeslagen als data? Wat mij interesseert, is niet zozeer de vraag of dat mogelijk is, als wel: wat betekent dat voor menselijke liefde?’

Veel details suggereren dat Klara en de zon is gesitueerd in de VS. Er is zelfs een passage waarin de personages het schilderij Nighthawks van Edward Hopper lijken binnen te wandelen.

‘Aanvankelijk was de keuze voor de VS puur intuïtief. Ik voel mij aangetrokken tot Amerikaanse beelden, vooral van schilderijen uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw: grote open velden met uitgestrekte luchten daarboven, en een graanzuiger aan de horizon. Of een trein die door vlak prairieland rijdt. En stadsbeelden zoals je die in het werk van Edward Hopper tegenkomt.

‘Gaandeweg kwam daar nog een reden bij. De VS zijn een jonge maatschappij en vergeleken met Europa en Japan is Amerika kwetsbaar op een manier die veel te maken heeft met die jeugdigheid. Alles is nieuw, zodat ook instituties minder op de proef zijn gesteld. De recente gebeurtenissen rond de presidentsverkiezingen hebben dat nog eens laten zien.

‘Mijn boek gaat over een maatschappij die door technologische ontwikkelingen wordt gedwongen haar waarden aan te passen. Het leek mij passend het verhaal te situeren in een jong land, een relatieve tabula rasa.’

In uw Nobelprijstoespraak van 7 december 2017 noemde u zichzelf deel van een intellectueel uitgeputte generatie romanschrijvers en stelde u dat de toekomst aan de nieuwe generatie is.

‘Ik ben negen jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog geboren en behoor tot de generatie die opgroeide in de schaduw van die oorlog, met ouders die hem hadden meegemaakt. De Koude Oorlog die volgde, was vaak hevig. Er waren proxyoorlogen in Vietnam, Centraal-Amerika en Afrika. Dat was de lens waardoor ik naar de wereld keek: het grote conflict tussen communisme en kapitalisme, tussen een autoritair, totalitair bewind en een open, liberale maatschappij. Veel van mijn instincten waren gericht op de vraag: hoe kunnen we de fouten voorkomen die gemaakt zijn in de eerste helft van de 20ste eeuw? Net als veel generatiegenoten was ik erg gespitst op signalen die erop konden wijzen dat Groot-Brittannië te autoritair werd. En we waren bang voor een kernoorlog.

‘Als ik zeg dat mijn generatie uitgeput is, bedoel ik dat we zoveel tijd hebben besteed aan het denken in deze oude context, dat het moeilijk is ons een oordeel te vormen over de wereld zoals die zich heeft ontwikkeld na de val van de Muur in 1989. De doelpalen zijn verplaatst, de grote vraagstukken zijn veranderd. Mijn dochter noemt mij representatief voor mijn generatie, in de zin dat ik niet echt begrijp hoe belangrijk klimaatverandering is. Ze zegt vaak tegen me: pap, je bent een intelligente man, maar ook erg zelfgenoegzaam. Je bewijst slechts lippendienst aan de zorgen over klimaatverandering, maar begrijpt die niet echt. En ik denk dat ze daarin gelijk heeft.’

In Klara en de zon stelt u wel een ander hedendaags probleem aan de orde: de morele complicaties als gevolg van de voortschrijdende technologie.

‘Omdat ik altijd gericht ben geweest op de ontwikkelingen van het kapitalisme, is het mij niet ontgaan dat dat kapitalisme, vooral door de opkomst van big data, aan het veranderen is. De machtigste bedrijven ter wereld zijn momenteel niet General Motors of Toyota – bedrijven die dingen maken en aan je verkopen – maar Google, Facebook, Amazon en Apple. Die bedrijven werken met een compleet ander businessmodel: ze handelen in data waarvan we niet eens beseffen dat we ze bezitten.

‘Het is moeilijk voor mensen van mijn generatie om dat echt te begrijpen. Klara en de zon is het product van een oudere schrijver die erg zijn best doet om naar de wereld van na de Koude Oorlog te kijken. Maar alles wat ik zie, is een dichte mist waarin ik vage figuren onderscheid, die ik probeer vast te leggen in taal.

‘Daarom kijk ik uit naar de volgende generatie schrijvers, die een helderder beeld hebben van de wereld die aan het ontstaan is. De nieuwe generatie zal zaken als kunstmatige intelligentie, genetische manipulatie en big data niet alleen begrijpen, maar zich er ook emotioneel toe verhouden. Ze zullen hun angst en hoop tot uitdrukking brengen in een ander soort literatuur. Er zullen nieuwe genres, technieken en stijlen komen. Ik vind dat opwindend.’

In uw hele oeuvre, ook in Klara en de zon, legt u de nadruk op het belang van menselijke gevoelens. Ook in uw Nobeltoespraak noemde u het overdragen van gevoelens de essentie van uw schrijverschap.

‘Inmiddels voel ik de behoefte daar een kanttekening bij te plaatsen. De afgelopen periode zagen we ons geconfronteerd met een opmerkelijke veronachtzaming van feiten, in het bijzonder in de Verenigde Staten. Naar verluidt gelooft de helft van de Amerikaanse bevolking dat het presidentschap is ‘gestolen’ van Donald Trump, hoewel daar volstrekt geen bewijs voor bestaat. Veel mensen zijn kennelijk van mening dat het ontbreken van bewijs er niet toe doet, omdat zij het gevoel hebben dat Trump de verkiezingen heeft gewonnen. De nieuwe definitie van de waarheid ligt kennelijk in wat je voelt.

‘Ik heb altijd gezegd dat wat echt belangrijk is aan verhalen, romans en films het overdragen en delen van gevoelens is. Via kunst delen we niet alleen feiten, gedachten en ideeën, we delen ook onze emotionele beleving van de werkelijkheid. Daarom hebben we niet alleen non-fictie nodig, maar ook romans. Door de gebeurtenissen van het afgelopen jaar ben ik me nogal ongemakkelijk gaan voelen over die uitspraak. Want misschien heeft wat ik mijn hele leven heb gedaan wel bijgedragen aan de situatie waarin wat je voelt het enige is wat ertoe doet. Ik geloof nog steeds dat het waardevol is om gevoelens over te brengen, maar ik vind het moeilijker geworden om het bestaan van literatuur op die manier te rechtvaardigen.

‘Ik heb hier nog geen antwoord op. Het is gewoon een van de vragen die bij me opkwamen tijdens de lockdown waarin ik, net als iedereen, maandenlang heb verkeerd. Ik denk dat het een goed idee is dat wij – iedereen in de vrije wereld die zich bezighoudt met kunst en cultuur – vraagtekens zetten bij onze aannamen, onze uitgangspunten. Hebben die iets te maken met de situatie in de VS, waar mensen krankzinnige dingen geloven omdat hun gevoel ze dat ingeeft? Dat is de vraag die ik graag aan iedereen wil voorleggen.’

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Kazuo Ishiguro: Klara en de zon. Uit het Engels vertaald door Peter Bergsma. Atlas Contact; 352 pagina’s; € 22,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden