Katoen, een gruwelverhaal voor de doorzetter

Met de opmars van de katoenproductie begon de voorsprong die het Westen nam op de rest van de wereld. Over de ruggen van slaven, boeren en arbeiders.

Beeld Print Collector/Getty Images

Eén ding maakt Sven Beckert in elk geval volkomen duidelijk. Dat is de absoluut dominante rol van katoenproductie in het ontstaan van de moderne samenleving. Katoen was de motor achter de industriële revolutie, achter de slavernij in de Verenigde Staten én het kolonialisme. Katoen is de reden voor de great divergence, de enorme voorsprong die Europa vanaf 1800 ontwikkelde ten opzichte van de rest van de wereld. Een handjevol uitvindingen veranderde het stille Lancashire in een industriegebied vol dampende schoorstenen, en maakte van Liverpool en Manchester centra van de wereldwijde handel in garens en stoffen.

De import van katoen vanuit Midden-Amerika was al snel niet genoeg voor de Britse fabrieken. Maar gelukkig bood het zuiden van de Verenigde Staten land en slavenarbeid in overvloed. Brits katoen veroverde de wereld. Overal waar de Britten binnendrongen, vernietigden ze de lokale katoenindustrie en traditionele agrarische structuren.

En om aan de Britse dominantie te ontkomen, besloten andere Europese grootmachten hun eigen textielindustrie te steunen. We lezen hoe de Duitsers probeerden de katoenteelt in Togo op gang te brengen (met behulp van zwarten uit de Verenigde Staten), hoe de Russen Centraal-Azië transformeerden tot één grote plantage; hoe de Japanners tekeergingen in Korea en Mantsjoerije. Boeren werden slaven. Landbouwproductie voor eigen gebruik werd verboden. Zo rond 1900 was katoen synoniem met onderdrukking, armoede en hongersnood.

Beckert vertelt opmerkelijk weinig over de katoenplantages in de Verenigde Staten (té bekend voor zijn lezers?), maar verder werkelijk álles. Hoe het begon, waar het eerste kapitaal vandaan kwam, hoe de katoen in Amerika belandde en daarna de wereld veroverde.

Beeld nvt

Hij geeft de productiecijfers, de handelsstromen, de percentages. Hij heeft duidelijk vele jaren doorgebracht in archieven die waarschijnlijk voor het eerst werden geraadpleegd. Fascinerend is zijn beschrijving van het ontstaan van de fabriek en het 'temmen' van de arbeid. De eerste fabrieksarbeiders (die vaak ook nog een boerenbedrijf hadden) kwamen en gingen wanneer ze wilden. Of ze stuurden hun kinderen naar de fabriek. Fascinerend is de samenwerking tussen politiek, industrie en koloniale bestuurders. Het maakt Katoen tot een uniek boek, een prestatie die nooit geëvenaard zal worden. Een monument voor wat inhalige regeringen, slavendrijvers en cynische fabrikanten de wereld hebben aan- gedaan. En dan besteedt hij tot slot ook nog aandacht aan moderne misstanden, en de bizarre omvang van de steun van de Amerikaanse regering aan de katoenteelt. Maar... de stijl.

Beckert schrijft bij vlagen vlot, beeldend en betrokken. Maar op andere momenten moet de lezer werkelijk ploeteren. Beckert is geen William McNeal of Charles Mann. Herhalingen, onnodige abstracties à la Das Kapital, samenvattende alinea's en het voortdurend uitleggen van begrippen geven de lezer vaak pagina's lang het gevoel dat hij niet vooruitkomt.

non-fictie

Sven Beckert
Katoen - De opkomst van de moderne wereldeconomie
Uit het Engels vertaald door Auke van den Berg en Sjaak de Jong.
Hollands Diep; 768 pagina's (waarvan 200 register en voetnoten); € 49,99.

Die stuit regelmatig op zinnen als: 'De geografische herschikking van economische relaties is niet alleen een opvallend element van het kapitalisme of een interessant aspect van zijn geschiedenis; de voortdurend veranderende combinaties van uiteenlopende arbeidssystemen en de wisselende samenstellingen van kapitaal en overheid vormen nu juist de essentie van het kapitalisme.' Kortom, een boek voor de doorzetter.

Maar het verhaal blijft, ook onder die omstandigheden, de moeite waard. Het gruwelijke verhaal van de katoen roept diepe vragen op. Beckert wil af van het beeld van de 19de eeuw als het tijdperk van de burgerlijke beschaving en de 20ste als 'het tijdperk van rampspoed'. Een dergelijke beoordeling, schrijft hij, 'kan alleen ontleend zijn aan een wereldvisie die haar morele oordelen op Europa concentreert. Vanuit het perspectief van een groot deel van Azië, Afrika en Noord- en Zuid-Amerika kun je net zo goed het tegendeel beweren.' Daar beleefde men een eeuw van ellende, gevolgd door een eeuw van langzame bevrijding.

Het is de great divergence van de 21ste eeuw: van het Westen dat best spijt wil betuigen over fouten begaan in het verleden maar zichzelf nog steeds als moreel superieur beschouwt, versus de rest van de wereld die zich grof misbruikt en nog steeds onderdrukt en vernederd voelt door datzelfde Westen.

Díé divide, die gaat ons de komende eeuw achtervolgen. En dat danken we aan de katoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden