Karoo

Na Stoner wéér een roman die ver na de dood van de schrijver succes lijkt te krijgen

Stojan Tesich was als tiener idolaat van de Amerikaanse cultuur - iets wat pas gearriveerde immigranten in de Verenigde Staten wel vaker overkomt. Zelf was Stojan een heel andere wereld gewend. Hij werd midden in de Tweede Wereldoorlog geboren in Uzice, de Servische stad die als eerbetoon aan maarschalk Tito in 1946 tot Titovo Uzice werd omgedoopt. Stojans vader, een anticommunistische beroepsmilitair, wist in 1945 ternauwernood aan het Titoregime te ontsnappen en begon een nieuw leven in de VS. Pas in 1957 reisde de 14-jarige Stojan hem met zijn moeder en zusje achterna.

De liefde voor al het Amerikaanse verhinderde niet dat Stojan - die inmiddels Steve heette - het opmerkelijke besluit nam Russisch te gaan studeren. Hij studeerde in 1967 met succes af aan Columbia University, publiceerde enkele toneelstukken en vond uiteindelijk zijn draai in de filmindustrie.

Tesich schreef onder meer de filmbewerking voor het kassucces The World According to Garp (1982) en won een Academy Award met het scenario van Breaking Away (1979), een tamelijk geïdealiseerd portret van een stadje in het middenwesten, waar de jeugdige hoofdpersonen erin slagen hun droom waar te maken.

Breaking Away werd gevolgd door het toneelstuk Division Street, een Broadway-productie die eveneens als een eerbetoon aan de Amerikaanse Droom kan worden beschouwd. 'Ik ben geboren in de oude wereld, maar mijn dromen werden geboren in Amerika', aldus een van de personages.

Eind jaren tachtig vond er een radicale omwenteling plaats in Tesich' denken over de VS. Hij ontwikkelde een afkeer van de politiek van Ronald Reagan en zijn werk kreeg een uitgesproken somber karakter. Van een land dat een belofte inhield voor zijn inwoners en voor de wereld, was Amerika volgens Tesich gecorrumpeerd tot een egoïstische supermacht die louter nog materialistische idealen koesterde.

Voor de Nieuwe Wereldorde van George Bush sr. had hij vervolgens niets dan minachting. 'Het is een post-waarheid en post-kunst tijdperk', zei Tesich in een interview. De anti-Servische houding die de Verenigde Staten aannamen tijdens de Joegoslavische burgeroorlog deed voor de geboren Serviër de deur dicht. Hij schreef felle polemische essays, die hij niet gepubliceerd kreeg. In 1996 overleed hij op 53-jarige leeftijd aan een hartaanval, terwijl hij op vakantie was in Nova Scotia, Canada.

Vlak voor zijn dood voltooide Tesich de roman Karoo, die twee jaar later werd gepubliceerd, maar slechts in kleine kring werd opgemerkt en gewaardeerd. Pas nu - en niet in de VS, maar in Frankrijk en Duitsland - begint het boek een succes te worden. Hoopvolle geesten in het boekenvak hebben Karoo daarom al vergeleken met Stoner van de in 1994 overleden John Williams.

Hoewel de verschillen tussen de twee romans gigantisch zijn, is er, naast het postume succes, een nadrukkelijke overeenkomst: beide boeken zijn studies in menselijke tragiek. Maar waar Stoner zich kenmerkt door een buitengewoon ingetogen, melancholieke toon, is Karoo de exuberantie zelve. Het lijkt de ultieme samenballing van al Tesich' bezwaren tegen de gecorrumpeerde Amerikaanse samenleving.

Toch krijgt Karoo nergens een hinderlijk pamflettistisch karakter. Dat mag opmerkelijk worden genoemd, zeker voor wie op internet het in memoriam heeft gelezen dat schrijfster Nadja Tesich aan haar broer heeft gewijd: een schuimbekkende polemiek, waarin de Amerikaanse propagandamachine dodelijker dan die van Goebbels wordt genoemd.

Ook in Karoo krijgt de overtreffende trap via hoofdpersoon Saul Karoo vrij baan. Deze ik-figuur is echter niet de schepping van een dol om zich heen slaande polemicus, maar van een kundig auteur die zijn boosheid en boosaardigheid beheerst in literaire banen leidt om zo een maximaal effect te genereren.

Saul Karoo is, zijn naam ten spijt, niet Joods - al mag hij graag beweren van wel - en heeft evenmin iets met Zuid-Afrika te maken. Maar

het feit dat 'karoo' in het Khosian 'land van grote dorst' betekent, is wellicht geen toeval.

'Doc Karoo', zoals hij door zijn omgeving wordt genoemd, is scriptdokter van beroep: hij herschrijft op bestelling filmscripts, werkt tragedies om tot komedies, wipt het ene personage eruit en schrijft het andere erin - men vraagt, Doc draait.

Het is hem al eens overkomen dat een scenarioschrijver, nadat Karoo met zijn script aan de gang was geweest, van pure frustratie geen woord meer schreef. 'Misschien was er geen verband, het is lastig deze dingen zeker te weten, maar een jaar of zo later pleegde hij zelfmoord.'

Karoo heeft geen hoge pet op van de filmwereld, van de wereld in zijn algemeenheid, en ook niet van zichzelf. 'Doorgaans werk ik aan scenario's die zo slecht zijn dat ik ze zelf had kunnen schrijven.' Maar hij wordt als een kanjer in zijn vak beschouwd en het geld komt met bakken tegelijk binnen.

Toch gaat het niet echt goed met Karoo. Sinds kort kan hij niet meer dronken worden, hoeveel alcohol hij ook naar binnen slaat, en als tijdens een medisch onderzoek blijkt dat hij inmiddels 102 kilo weegt en niet meer 1.83 meter lang is, maar slechts 1.79, wordt hij door paniek bevangen. Hij ontvlucht de dokterspost zonder het onderzoek te voltooien.

De toon waarop Saul Karoo zijn relaas doet is zowel rauw en bot als intelligent en humoristisch ('Misschien zou je meer naar je lichaam moeten luisteren', 'Wanneer je een lichaam als het mijne had, zou je er dan naar luisteren?'). Hij paart onverholen egocentrisme aan trefzekere zelfspot en openhartigheid aan leugenachtigheid. Na een jarenlang voortslepend, opmerkelijk mild echtscheidingsproces is hij eindelijk van zijn echtgenote af. Contact met zijn geadopteerde zoon Billy probeert hij uit alle macht te vermijden.

De plot van Karoo draait om een klus waarbij de scriptdokter de voltooide maar nog niet uitgebrachte film van de gerenommeerde regisseur Arthur Houseman krijgt toegestuurd. Volgens de producer moet de film helemaal worden omgegooid om te voorkomen dat Houseman, inmiddels in de tachtig, zijn grote reputatie ondermijnt.

Maar Karoo constateert dat de film een artistiek meesterwerk is. Hij wil de klus weigeren, totdat een actrice die een bijrolletje in de film vervult hem bekend voorkomt. Het is Leila Millar, de biologische moeder van Billy. Karoo spoort haar op - ze werkt uiteraard als serveerster in een restaurant in Los Angeles - en papt met haar aan. Vervolgens herschrijft hij het scenario zodanig dat Leila een hoofdrol krijgt.

Daarmee zijn Karoo's pogingen het script van zijn eigen leven te schrijven niet ten einde. Hij brengt Leila en Billy met elkaar in contact, speelt 'gezinnetje' met hen, maar vertelt hen niet dat ze moeder en zoon zijn. Dat nieuws wil hij bewaren tot de film uitkomt, want als iemand de publicitaire waarde van dit soort feiten op waarde kan schatten dan is het wel Saul Karoo.

Natuurlijk lopen de zaken niet zoals leugenaar, fantast en manipulator Karoo het zich had voorgesteld. Al vroeg in het verhaal houdt zijn accountant hem voor dat hij aan hybris leidt: hij probeert een lange neus te trekken naar de goden, wat onvermijdelijk tot zijn ondergang zal leiden.

Welbeschouwd ziet de lezer die ondergang vanaf de eerste pagina aankomen. De vraag is niet of, maar wanneer en hoe. Tesich heeft voor Karoo en voor de lezer een aantal daverende slotakkoorden in petto.

Karoo is een kundige, zwartgallige afrekening met de Amerikaanse cultuur: een roman die je menigmaal vilein doet grijnzen, af en toe in schaterlachen doet uitbarsten, maar je uiteindelijk met een gevoel van diepe mistroostigheid achterlaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden