Beschouwing Karlheinz Stockhausen

Karlheinz Stockhausen op het Holland Festival: 15 uur ondoorgrondelijke muziek met spirituele grondslag, en de bijbehorende twijfels die het oproept

Een schets met de ‘superformule’ waarop Karlheinz Stockhausen zijn operacyclus baseerde. Beeld Karlheinz Stockhausen

Pierre Audi regisseert Aus Licht, 15 uur uit het operazevenluik Licht, Die Sieben Tage der Woche van Karlheinz Stockhausen, dat in zijn totaliteit 29 uur duurt. Een monsterklus, met nogal wat haken en ogen. Zitten we op zó veel avant-gardisme en spiritualiteit nog wel te wachten?

De schaduwen vallen lang op het Waldfriedhof van Kürten, een dorp ten noordoosten van Keulen. De ochtendzon spat uit elkaar op een manshoge, glimmende metalen schijf. ‘LICHT-Formel’ staat gegraveerd in het grafmonument, een eigen ontwerp van de Duitse componist Karlheinz Stockhausen (1928-2007). Eronder volgen de muzieknoten die het dna vormen van zijn levenswerk: de zevendelige, 29 uur durende operacyclus Licht, Die Sieben Tage der Woche.

Voor elke dag van de week een opera, van Montag tot Sonntag: het zevenluik is nog nooit in volle glorie opgevoerd. Die mammoetklus zal ook het komende Holland Festival niet klaren. Maar de helft, vijftien uur experimenteel muziektheater in drie dagen, is al zo uniek dat de wereldpers toestroomt.

Aus Licht heet de marathon, die zich afspeelt onder de machtige koepel van de Amsterdamse Gashouder. De lengte van deel een valt nog mee, je bent er een avond zoet mee.  Voor deel twee en drie trekken de aanjagers – het Holland Festival, De Nationale Opera en het Koninklijk Conservatorium – bijna een half etmaal uit, inclusief pauzes. Het worden sessies over het licht en het leven, over God en de kosmos, over de volmaakte, alles doordringende, alles verlichtende Geest.

Schreef althans Karlheinz Stockhausen, de componist die geldt als de avontuurlijkste, grilligste, misschien wel geniaalste van alle muzikale avant-gardisten. Toch knaagt twaalf jaar na zijn dood aan Licht een kwestie. Overleeft dit Gesamtkunstwerk zijn schepper?

Sceptici zijn er genoeg. Behoudende operavrienden horen in Stockhausens noten vooral ondoorgrondelijke chaos. Toneelkenners zien theatrale knulligheid. Niet iedereen kan zijn lachen inhouden bij de spirituele explicaties. Dus zou het niet verbazen als de jongste generatie makers feestelijk zou bedanken voor de kunst van Karlheinz.

Toch geloven ze erin, de regisseur (Pierre Audi), drie dansers, vier dirigenten, zes klankregisseurs, 54 solisten, 158 koorzangers en 194 instrumentalisten die al jaren schaven aan Aus LichtOp repetities in Kürten, Den Haag en Amsterdam besprak V met hen de twijfels. Wat wordt Aus Licht: nieuwe vonk of laatste vlam?

Twijfel 1: spirituele prietpraat

Stockhausen meende dat hij na het uitblazen van zijn laatste adem zou opstijgen naar Sirius, de helderste ster aan de nachthemel. Als muziek de hoogste trillingsvorm is, zei Stockhausen, is muziek op Sirius de hoogst denkbare kunst.

‘Hij is er van alle kanten om bespot’, zegt Suzanne Stephens. Ze staat bij het graf in Kürten, een 72-jarige vrouw met meisjesvlecht. De Amerikaanse is een van de twee geliefden die Stockhausen in 2007 achterliet. Ze deelt het weduwschap met de Nederlandse fluitist Kathinka Pasveer.

‘Stockhausen was niet gek’, zegt Stephens. ‘Sirius was een persoonlijke mythe, maar er zijn massa’s mensen die geloven dat we bij onze geboorte van de ene plaats komen en bij onze dood naar een andere gaan.’

Spiritueel was Stockhausen al vroeg. Toen hij op z’n 9de de katholieke communie deed, raakte hij naar eigen zeggen in ‘een zuivere staat van trance’. Zijn jeugd was moeilijk. Als kleuter zag Stockhausen hoe zijn depressieve moeder werd afgevoerd in een dwangbuis; later werd ze vermoord door de nazi’s. Zijn vader keerde niet terug van het front.

Een spirituele vingerwijzing is ook de plaats waar het idee voor Licht hem overviel: bij een boeddhistische tempel in Kyoto, met zingende monniken op de achtergrond. Tot de duisterder inspiratiebronnen behoort het Urantiaboek. Dit obscure geschrift, verschenen in 1955, zou door hemelse geesten zijn ingefluisterd bij een Amerikaanse zakenman.  Stockhausen las erin over de oorsprong en het doel van het leven, en de plaats van de mens in het universum.

Het schemert allemaal door in Licht, een allegorie over goed en kwaad rond drie personages. Aartsengel Michaël vertegenwoordigt het goede. De gevallen engel Luzifer is het kwade. Tussen hen in schippert Eva, de vruchtbare, kwetsbare mens.

‘Zijn leven lang zocht Stockhausen naar hoop’, zegt Suzanne Stephens, ‘naar dat wat de mens uittilt boven het aardse. In Licht verwerkte hij de scherven goddelijkheid die hij vond.’

Karl Heinz Stockhausen, dirigeert in De Speeldoos in Zaandam, in 1991. Beeld foto: Getty Images, bewerking: Studio V

Twijfel 2: knullig theater

Vooraf was de vraag: hoeveel ruimte krijgt Pierre Audi? Kan de regisseur die in een vorig leven De Nationale Opera en het Holland Festival opstuwde, zich ontworstelen aan een dubbele houdgreep?

Enerzijds knelt de partituur. Stockhausen noteerde niet alleen de zangtekst en de noten, maar ook strikte aanwijzingen voor gebaren, dans en mimiek. Lees maar mee wat een trombonist in het operadeel Mittwoch zoal te wachten staat: kniel neer, sta op, spring, draai naar links, draai naar rechts, ga op je rug liggen. En doe dat afwisselend böse, feierlich en fromm.

Anderzijds kijken de erven vanuit Kürten mee. Kathinka Pasveer, de tweede weduwe, voert namens de Stockhausen-Stiftung de muzikale leiding over Aus Licht. In december, bij repetities in Kürten, is ze helder over de rol van Audi. ‘Hij moet gewoon een mooie atmosfeer scheppen.’

‘Aanvankelijk voelde ik me beperkt’, zegt de regisseur. ‘Tijdens de repetities heb ik eindeloos vragen gesteld. Is deze beweging nodig? Kan het eenvoudiger? Waarom loopt dit personage nu van het toneel en niet straks? Kathinka ging akkoord met elke aanpassing die ik voorstelde. Ze zag dat het stuk ervan opknapte.’ 

Let maar op, zei Audi.  Iedereen denkt straks dat hij kijkt naar de authentieke meester zelf. ‘Maar je kijkt naar mij, werkend in de geest van Stockhausen.’

Twijfel 3: piepknormuziek

Bij de naam Stockhausen kijkt de rechtgeaarde operaliefhebber al gauw chagrijnig. Drie jaar geleden werd op internet zelfs een petitie gestart tegen Aus Licht . Dat Stockhausens muziektheater ‘interessante aspecten’ kende, wilden de 52 ondertekenaars nog wel toegeven. Maar die piepknormuziek!

Pierre Audi erkent dat Stockhausens atonale klankwereld drempels opwerpt. Maar hij kent ook de remedie. ‘Je moet het live ondergaan. Een Wagneropera kun je op cd beluisteren, in Stockhausen moet je je onderdompelen. Neem alleen al het achtkanaals geluid van zijn elektronische muziek.’

Geen toeval dat die revolutionaire kant van Stockhausen opduikt in de publiciteit rond Aus Licht. Stockhausen wordt geafficheerd als Papa Techno, de oervader van de elektronica die al in de jaren 1950 de studio in dook en de weg baande voor de synthetische sound van Kraftwerk tot DJ Tiësto.

‘Kijk om je heen’, zegt Pierre Audi in de Gashouder. Langs de hoge koepel scheren planetenbanen van ledlicht. Speakers rijzen rondom op. ‘Nergens klinkt Stockhausen zo goed als in deze ruimte. Hoe hij koormuziek inpast, zijn oor voor klank: de kwaliteit ontroert me. Stockhausens muzikale meesterschap is voor mij de openbaring van Aus Licht.’

Twijfel 4: jonge makers

In een Haags repetitielokaal zit een dozijn muziekstudenten in een halve cirkel. Pasveer en Audi schuiven aan voor een doorloop van Orchester-Finalisten, de scène uit Mittwoch die audities toont voor een hemels orkest. Om beurten stappen de musici voor hun solo naar voren.

Een fluitist blaast, zingt, gromt en spuwt in haar instrument. Ze tilt haar ellebogen hoog en nog hoger, ze gaat op haar tenen staan tot ze het niet langer houdt. ‘Sorry, ah, so sorry’, zegt ze met lage, verlegen stem. Precies zoals het in de partituur staat.

Stockhausen komt niet op een koopje, weet Tirza Leenman (26). Ze behoort tot de 194 studenten die toewerken naar Aus Licht. Haar partij heeft ze noot voor noot, woord voor woord, gebaar voor gebaar doorgespit met Pasveer. ‘Fluittechnisch is het hartstikke moeilijk’, zegt Leenman. Pas toen ik het verhaal erachter meekreeg, ging de solo leven.’

Dat het Koninklijk Conservatorium meedoet, is geen toeval. In 1982 liep de componist er zelf rond, voor een legendarisch project dat toegewijde muzikanten heeft opgeleverd. De kwekelingen van toen kneden nu, als docenten, de jongste generatie. In de hoop dat zij de Stockhausenfakkel verder dragen.

Tirza Leenman is alvast blij dat ze erbij was. ‘Unieke kans, veel geleerd. Al aarzelde ik aanvankelijk of ik mijn ouders en vrienden moest uitnodigen. Nu denk ik: juist! Het theater maakt het zoveel interessanter dan luisteren naar abstracte moderne muziek. Aus Licht wordt een spektakel.’

Karlheinz Stockhausen: Aus Licht. Amsterdam, Gashouder, 31/5-10/6. Op 16/6 zendt NPO Radio 4 een compilatie uit. 

Karlheinz Stockhausen

Als student in Keulen heeft Karlheinz Stockhausen (1928-2007) aanvankelijk literaire ambities. Hij ontvangt zelfs een aanmoedigingsbrief van de Nobelprijswinnaar Hermann Hesse. Uiteindelijk kiest Stockhausen voor het conservatorium (piano) en krijgt gaandeweg belangstelling voor componeren. Welbeschouwd is hij autodidact, al pikt hij lessen mee van meesters als de Zwitser Frank Martin en de Fransman Olivier Messiaen. In de jaren 1950 pioniert Stockhausen met elektronische muziek. Later neemt zijn werk een spirituele wending. In 1977 pakt hij de omvangrijkste klus op die ooit door één componist is ondernomen: de operacyclus Licht, Die Sieben Tage der Woche. Hij voltooit het zevenluik in 2003.

Over Licht

Met Licht schreef Stockhausen voor elke dag van de week een opera. Hij vond zijn stof in religieuze, mythische en mystieke verhalen. Sommige passages wortelen in zijn jeugd, zoals een achtkanaals, elektronische evocatie van een geallieerd bombardement. Licht cirkelt rond de allegorische personages Michael, Luzifer en Eva, samen vertegenwoordigen ze het goede, het kwade en de mens. Een volledige opvoering – nog nooit vertoond – duurt 29 uur. In een driedaagse marathon presenteert het Holland Festival 15 uur, in samenwerking met De Nationale Opera en het Koninklijk Conservatorium. Wordt Aus Licht de opmaat tot een integrale cyclus? ‘Onbetaalbaar’, denkt regisseur Pierre Audi. ‘Wie weet het definitieve zetje’, zegt muzikaal leider Kathinka Pasveer.

Stockhausen en het Holland Festival

Het Holland Festival programmeert in 1960 zijn eerste Stockhausenstuk. Het Danzi Kwintet speelt Zeitmasse, kamermuziek voor blazers. De eerste rel ontbrandt in 1969 met Stimmung, een vocale meditatie voor zes zangers. Publiek in het Concertgebouw reageert met kattengemiauw. ‘Opsodemieteren!’, roept iemand. Vanaf 1980 ruimt het festival geregeld plaats in voor delen uit Licht. De apotheose volgt in 1995, met de wereldpremière van het Helikopter-Streichquartett (dat ook deel uitmaakt van Aus Licht). Vier helikopters en vier strijkers kiezen het luchtruim voor een hemels concert. In een brief aan de directie klaagt een Amsterdammer over ‘oorverdovende herriemakende monsters’.

9/11

Op 16 september 2001, een week na de terreuraanslagen in Amerika, zit Stockhausen tegenover muziekjournalisten in Hamburg. De componist krijgt de vraag hoe hij nu aankijkt tegen zijn ideaal van een harmonieuze mensheid. ‘Hm’, zegt hij, ‘wat daar is gebeurd, is natuurlijk – nu moet u uw brein omschakelen – het grootste kunstwerk ooit. Dat er geesten zijn die met één daad iets volbrengen waarvan we in de muziek niet kunnen dromen, dat mensen tien jaar oefenen als gekken, totaal fanatiek, voor één concert. En dan sterven.’ Zijn opmerking over ‘het grootste kunstwerk ooit’ komt hem in de dagen daarna natuurlijk te staan op bakken hoon. Al slikt Stockhausen zijn woorden nog tijdens de persontmoeting in. ‘Nu ja. Is dat niet afschuwelijk, wat me daar opeens te binnen schoot? Waanzinnig, bizar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden