Karikaturale illustratie van Maurice de Hond had nooit in de krant terecht mogen komen

De illustrator en aanwezige redactieleden ontbrak het aan historisch besef om de overeenkomst te zien met antisemitische propaganda. Pieter Klok: ‘We nemen onszelf dit zeer kwalijk.’

Op maandag 19 april publiceerde de Volkskrant in het katern V een karikaturale illustratie van Maurice de Hond. Deze roept te veel herinneringen op aan de antisemitische karikaturen uit de nazitijd en had dus nooit gepubliceerd mogen worden. Waarom is dat toch gebeurd?

‘Het maken van een antisemitische karikatuur is nooit mijn bedoeling geweest’, zegt de illustrator. ‘Antisemitische bedoelingen staan zo ver af van mijn intenties met deze cartoon, dat ik deze link niet heb gelegd en er ook niet bij heb stilgestaan. Dit is een fout van mij, het historisch besef van de Joodse poppenspeler in nazipropaganda had ik niet paraat.’

De tekenaar was door de beeldredactie van de Volkskrant uitgekozen vanwege zijn figuratieve, stripachtige illustraties. In overleg met hem ontstond, op donderdag, het idee om te refereren aan jarenvijftigmisdaadstrips, omdat dat bij de verwikkelingen in de zaak leek te passen. Het artikel was bestemd voor V, de dagelijkse kunst- en cultuurbijlage van de Volkskrant, waarin veelvuldig van illustraties wordt gebruikgemaakt. Grote inspiratiebronnen voor het werk van deze illustrator zijn onder meer undergroundstrips, bijvoorbeeld het werk van Peter Pontiac, en pulpstrips uit de jaren vijftig. ‘Dat zijn veelal horrorachtige verhalen over misdaad’, zegt hij. ‘In dit specifieke geval dacht ik aan EC Comics, bekend van bijvoorbeeld Tales from the Crypt. Die boekjes pretendeerden vaak gebaseerd te zijn op politiedossiers.’

Omdat het stuk kort voor het weekend werd afgerond, kreeg de tekenaar slechts een korte toelichting van de beeldredactie over het stuk: een interview met de maker van de podcast De Deventer Mediazaak. De illustrator beluisterde daarnaast de podcast. ‘Ik dacht aan een EC Comic van Al Feldstein’, zegt hij, ‘over een manipulatieve vrouw die een man tot misdaad aanzet. Op de cover van het verhaal bespeelt ze de man als een marionettenspeler. Bij het bedenken van deze illustraties heb ik niet stilgestaan bij de Joodse achtergrond van Maurice de Hond, en ik heb die op geen enkele manier meegewogen in het maken van de prent. Het ging mij erom een karikaturaal beeld neer te zetten, zoals we dat kennen uit de comics, om een beeld van duistere mediamanipulatie neer te zetten.’

De tekenaar is bijzonder ontdaan over het Joodse stereotype dat je zou kunnen zien in de illustratie op de voorpagina van het katern. ‘Nu ik de talloze voorbeelden zie van de illustraties waaraan mijn tekening lijkt te refereren, begrijp ik heel goed de onthutste reacties van mensen die hierin antisemitische beeldtaal zien zoals die door het nazisme is verspreid. Dat het idee van een ‘puppet master’ niet alleen een jarenvijftighorrorpersonage is, maar óók refereert aan een antisemitisch nazistereotype, had ik bij het maken van de tekening onvoldoende paraat. In mijn eigen tunnelvisie heb ik dit totaal over het hoofd gezien – en de redactie ook. Dit tekort aan historisch besef reken ik mezelf hard aan.’

Ook bij de redacteuren die op zondag aanwezig waren, toen de tekening arriveerde, was onvoldoende historisch besef aanwezig. ‘Dat nemen wij onszelf zeer kwalijk’, zegt hoofdredacteur Pieter Klok. De tekening kwam laat binnen, zondagmiddag pas. Omdat de beeldredacteur, eindredacteur en vormgever het verhaal kenden en dus direct begrepen hoe de tekening was bedoeld, zagen ze niet hoe de tekening zou kunnen overkomen op de lezer. Ze hebben op geen enkel moment een link gelegd met antisemitische karikaturen.

Normaal gesproken (als een tekening voor de maandagkrant al eerder klaar is of op een doordeweekse dag in productie wordt genomen) wordt een afbeelding of illustratie door veel meer ogen gezien en is de kans dat zo’n fout wordt onderschept veel groter. Leidinggevenden hebben het verhaal wel gelezen, maar niet de illustratie gezien. De redactie van de Volkskrant trekt hieruit een aantal gevoelige lessen. Ten eerste concludeert ze dat artikelen die over een ernstige of gevoelige zaak gaan, zich niet lenen tot een wat vrijere illustratie. Een illustratie kan de lezer onbedoeld een kant op sturen of een mening opdringen, waardoor de nuance van het verhaal verloren gaat. Of erger, zoals in dit geval, een verkeerde indruk wekken, als misplaatst en antisemitisch overkomen en hevig aanstoot geven. Ook trekt de redactie de conclusie dat in álle gevallen gezorgd moet worden dat illustraties door meer paren ogen worden gezien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden