Karen Dawisha beschrijft corrupt regime van Poetin verbluffend nauwkeurig

 

Vladimir Poetin. Beschuldigd van: 'complete incompetentie , grenzend aan onoprechtheid in het opstellen van contracten en een ongehoorde nalatigheid en onverantwoordelijkheid in het overhandigen van documenten aan de parlementaire groep'. Aanbevelingen: Poetin en zijn plaatsvervanger 'ontheffen van hun functie', 'het recht van hun comité voor externe aangelegenheden om zaken te doen intrekken', en 'de openbare aanklager een onderzoek laten beginnen naar het verkeerd opstellen van contracten en valse registraties van bepaalde licenties'.

Is dit soms een passage uit een gedroomde toekomstige rechtszaak tegen de huidige president van Rusland?

Nee, we schrijven 1992, kort na de instorting van de Sovjet-Unie. Het zijn directe citaten uit de bevindingen van een onderzoekscommissie van de gemeenteraad van Sint Petersburg naar Poetins optreden als voorzitter van de commissie van externe betrekkingen van die stad, een cruciale post voor het toewijzen van contracten met buitenlandse partners en voor het besteden van gemeentegelden.

De details van het onderzoek stammen uit het archief van Marina Salye, de vrouw die destijds het onderzoek leidde. Vanaf 2000, toen Poetin president werd, hield ze zich tien jaar schuil in een piepklein gehucht aan de grens met Letland. Kort na haar overlijden in 2012 zetten naasten haar complete archief, waaruit ook deze citaten afkomstig zijn, online.

Vernietigend

Karen Dawisha is zeker niet de eerste auteur die beschrijft hoe Poetin al in de jaren negentig de centrale persoon werd in een groep bestuurders, politici en zakenlieden die - vaak met een achtergrond in de KGB en met uitstekende banden met de Russische maffia - later de ruggegraat gingen vormen van de bestuurlijke en zakenelite van het land.

Maar wat haar boek zo indringend maakt, is de secuurheid en de volledigheid waarmee ze in de acht jaar die ze aan haar boek werkte alle mogelijke beschikbare bronnen heeft gebruikt voor haar beschrijving van de opbouw van een door en door corrupt regime, geleid door een groep ex-KGB'ers die diep gefrustreerd waren door het verlies van het Sovjetrijk en uit waren op revanche. 'Maar zelfs als dat niet zou lukken, konden ze ondertussen tenminste allemaal rijk worden.' Het beeld dat uit dit boek oprijst is des te vernietigender vanwege het ontbreken van een emotionele toon: ze laat de bronnen en de koude feiten voor zichzelf spreken.

En dat doen ze: de criminele opzetjes, de banden met de maffia en het misbruik van officiële functies spatten van de pagina's af. Zo sterk, dat Dawisha's vaste uitgever, de Britse Cambridge University Press, weigerde het boek uit te geven uit vrees voor rechtszaken. Het is nu alsnog beschikbaar omdat ze, door tussenkomst van Ruslandkenner Edward Lucas van The Economist, alsnog een uitgever heeft gevonden in de Verenigde Staten.

Beeld AP

Plundering

Het begon allemaal al eind jaren tachtig, toen de KGB zich zorgen begon te maken over de totale instorting van het land. Mocht die er komen, dan moest tenminste de KGB overleven en daarvoor waren fondsen nodig, liefst in het buitenland. Al heel vroeg bleek dat de 'bewakers van de staat', of ze nu uit de KGB kwamen zoals Poetin en zijn vrienden of uit de communistische jeugdbeweging Komsomol zoals de latere olietycoon Michail Chodorkovski, ook op de beste posities bleken te zitten voor de plundering van de staat.

Dat inzicht is op zich niet nieuw, maar Dawisha's nauwkeurige beschrijvingen van de wijze waarop een kliek rond Poetin - verenigd in de 'Ozero'-datsjagemeenschap, in de oprichting van Bank Rossia en andere initiatieven die vooral in dienst leken te staan van het maken van woekerwinsten uit staatseigendom of staatsgelden - al vroeg in de jaren negentig veel rijker werd dan volgens hun officiële salaris mogelijk was, zijn verbluffend.

'De ironie is niet dat KGB-functionarissen rijk probeerden te worden of anderen ervan weerhielden de markt te betreden', schrijft Dawisha. 'De ironie is dat zulke mensen poogden het proces van privatisering te controleren om anderen buiten te sluiten en de droom van (oud-KGB-baas en partijleider, red.) Andropov te realiseren van een economisch vrijer maar politiek gecontroleerd en conservatief regime.' Zelfverrijking en het herstel van een sterke, autoritaire staat gingen volgens Dawisha vanaf het begin hand in hand.

Met haar theorie zet ze ook de bijl aan de westerse theorieën over de 'verloren' democratie Rusland, de jaren negentig als tijd van 'hervormingen' waarin Rusland werd 'verloren' door verkeerde privatiseringsadviezen uit het Westen. Tegenover het democratische moment plaatst Dawisha het 'autoritaire moment' van Rusland, dat in de krochten van de KGB al begon met de instorting van het Sovjetrijk en de pogingen van de KGB om de rijkdom van de Communistische Partij veilig te stellen op geheime buitenlandse bankrekeningen.

Rags-to-riches

Een boek dat naadloos aansluit op Dawisha's spijkerharde ontleding van Poetins Rusland is Vijand van de Staat, het vlot leesbare relaas van de Amerikaanse investeerder Bill Browder. Het eerste deel van het boek leest als een klassiek Amerikaanse rags-to-riches-verhaal waarin Browder schetst hoe hij vanuit het niets de eigenaar van het grootste buitenlandse investeringsfonds in Rusland kon worden.

Met geluk, zeker, maar ook omdat hij als een van de eerste westerse investeerders doorzag dat de prijs van aandelen van voormalige Russische staatsbedrijven soms tot duizend keer goedkoper was dan de werkelijke waarde. Het tweede deel van het boek beschrijft hoe hij van held van het Russische kapitalisme plotseling een staatsvijand werd: hem werd de toegang tot het land ontzegd en daarna werd zijn bedrijf 'gestolen' door Russische ambtenaren die het gebruikten voor een crimineel plan waarbij de Russische staat werd bestolen van 230 miljoen dollar. Sergej Magnitsky, de Russische advocaat die dit doorzag en hierover getuigde, werd opgepakt en in de gevangenis net zo lang gekweld (en medische zorg onthouden) tot hij eraan overleed.

Zowel Dawisha als Browder schetsen een inktzwart beeld van de machtsstructuur die Poetin in Rusland heeft opgebouwd. Hun boeken verschijnen op een tijdstip dat zelfs westerse bedrijven en regeringen - die jarenlang deden alsof hun neus bloedde - gedwongen zijn een nuchterder blik op Poetins Rusland te werpen.

Dawisha's boek kan ook een nuttige rol spelen in het zoveelste 'Wie verloor Rusland'-debat dat zich aankondigt in het Westen. Misschien verloor niemand Rusland, maar bleef het altijd in handen van lieden die zichzelf als hoeders van een sterke staat opwerpen - maar zichzelf en hun vrienden een ereplaats toedienen als de trog moet worden leeggevreten.

Onderzoeken en strafzaken tegen Poetin

1 Op de vingers getikt door gemeenteraad Sint Petersburg inzake illegale acties met betrekking tot het toekennen van licenties en contracten door Poetin als hoofd van het Comité voor Externe Betrekkingen.

2 Betrokken bij oprichting Bank Rossia in 1990, met fondsen van het Centraal Comité van de Communistische Partij. Volgens Spaanse politierechercheurs faciliteerde de bank de samenwerking tussen Poetin, andere functionarissen en de georganiseerde misdaad.

3 Samenwerking met criminele organisaties in regulering van de gokindustrie in Sint Petersburg.

4 Duitse politie-invallen inzake het witwassen van geld bij de Sint Petersburg Real Estate Holding Company (SPAG), waar Poetin lid was van de raad van toezicht. In 1999 publiceerde de Duitse inlichtingendienst BND een rapport waarin SPAG ervan werd beschuldigd geld wit te wassen voor Russische en Colombiaanse criminelen.

5 Poetins rol in het gunnen van een monopolie aan het Petersburgse Benzine Bedrijf, die toen gecontroleerd werd door het Tambov-misdaadsyndicaat.

6 Poetins rol in Dvatsatii Trest, of Twentieth Trust. Resulteerde in strafzaak no. 144128, die werd geseponeerd nadat hij president was geworden.

7 Betrokkenheid bij het verkrijgen, samen met burgemeester Sobtsjak, van een appartement in St.-Petersburg en aanklachten van niet-toegestaan gebruik van fondsen uit de Noodpot van de Burgemeester (strafzaak no. 18/238278-95), ook geseponeerd nadat Poetin president was geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden