KARAKTERZWAKKE NAZI-PRINS

Het is een van de talrijke raadsels van de Duitse geschiedenis: hoe kon een eeuwenoud en tot dan toe vrijwel onomstreden instituut als de monarchie in november 1918 zomaar met een droge knal imploderen?...

Sander van Walsum

Der Kaisersohn bei Hitler, een biografie van ‘nazi-prins’ August Wilhelm, de vierde zoon van de laatste Duitse keizer, heeft allerminst de pretentie een antwoord te geven op deze intrigerende vragen. De auteur, de historicus Lothar Machtan, heeft een veel overzichtelijker vraagstelling geformuleerd: hoe kon een karakterzwakke telg uit een goede familie in de ban raken van een gewelddadige parvenu?

Bij de beantwoording ervan schuwt Machtan de grote verbanden en slaat hij bandeloos aan het psychologiseren. August Wilhelm (1887-1949) had tijdens de Eerste Wereldoorlog tot zijn leedwezen niet op het slagveld kunnen schitteren, en kon in het korset van de hofconventies geen uiting geven aan zijn homoseksuele geaardheid. Totdat Hitler hem weer een doel in het leven gaf: de nationale bevrijding van het geknechte vaderland.

August Wilhelm – die Auwi als koosnaam voerde – kreeg voor de ‘machtsovername’ van 1933 een plaats in de nazi-voorhoede toebedeeld. Alwaar hij, behalve door gedrochten als Joseph Goebbels en Hermann Goering, omringd werd door goed gebouwde arbeiders en boeren. ‘Ik had er geen vermoeden van dat er zoveel mooie, grote blonde mensen in Duitsland waren’, schreef hij na een partijbijeenkomst te hebben bijgewoond.

Eindelijk kon hij ongecompliceerde Männerfreundschaften aangaan. En eindelijk kon hij zich ontwikkelen van ‘zoon van’ tot* Ja, tot wát eigenlijk? Hij verruilde de existentiële afhankelijkheid van een klinkende familienaam voor een faustiaans pact met Hitler dat door de laatste elk moment eenzijdig kon worden opgezegd.

En dat gebeurde ook – na de Nacht der Langen Messer (de ‘zuivering’ binnen de SA) in 1934. In de daaropvolgende jaren heeft Auwi zichzelf tot op het bot vernederd met vergeefse pogingen weer in het gevlei van zijn Führer te komen. Hiervoor werd hij na de oorlog ook nog eens met tweeënhalf jaar detentie gestraft. Kort na zijn vrijlating overleed hij aan longkanker. Het leven van de keizerszoon was, kort samengevat, volledig zin-en vreugdeloos.

Toch rechtvaardigt het een biografie. Want Machtan maakt, ondanks de talrijke tekortkomingen van zijn boek, enigszins inzichtelijk waarom de monarchie in 1918 blijvend had afgedaan. Het stelsel bestaat zolang de vorsten aanspraak kunnen maken op het respect van de onderdanen. Daarvan leken de Hohenzollerns zich in een cruciale fase van de Duitse geschiedenis echter niet bewust.

De werkelijkheid van de Eerste Wereldoorlog ging volledig aan hen voorbij. Auwi raakte weliswaar een paar keer gewond, maar dat hing nooit met oorlogshandelingen samen. De ‘dapperheidsmedailles’ waarmee hij nochtans werd gedecoreerd, konden zijn gêne niet maskeren. Toen het land bijna doodbloedde, werden hij en zijn vrouw in beslag genomen door de inrichting van een buitenhuis – in een vergeefse poging hun huwelijk te reanimeren.

Na de als ‘vernederend’ ervaren novemberrevolutie trok Auwi zich uit het openbare leven terug. In de jaren twintig legde hij zich toe op uitgaan en schilderen. Ten slotte gaf hij het regime van Hitler een schijn van ‘royalistische legitimiteit’. Zijn broers en zijn in Doornse ballingschap levende vader legden nauwelijks meer engagement aan de dag.

Niettemin zou een restauratie van de monarchie volgens Winston Churchill en veel van diens tijdgenoten tot in de jaren dertig mogelijk (en wenselijk) zijn geweest. Sterker: rijkskanselier Heinrich Brüning (1930-’32) wierp zich op als wegbereider van het derde Duitse keizerrijk – en zou daarmee vermoedelijk veel bijval hebben geoogst.

Maar de Hohenzollern-dynastie liet het – ook nu – volledig afweten. De oude keizer wenste geen afstand te doen van zijn aanspraken op de troon, en zijn zoons verschilden over alle strategische vragen onderling van mening. Als zij het eens zouden zijn geworden over één kandidaat, zou de machtsovername van Hitler zijn verhinderd, vermoedde Churchill. Maar het ontbrak de familie aan de vereiste visie en durf. En August Wilhelm wílde de suprematie van Hitler niet eens verhinderen.

Sander van Walsum

Lothar Machtan: Der Kaisersohn bei HitlerHoffmann und Campe463 pagina’seuro 24,-ISBN 3 455 09484 8Hoffmann und Campe463 pagina’seuro 24,-ISBN 3 455 09484 8

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden