BoekrecensieCapitalism, Alone

Kapitalisme in crisis? Zo’n vaart zal het niet lopen volgens Branko Milanovic ★★★★☆

Het kapitalisme staat niet op instorten, maar is juist wijder verbreid dan ooit. In zijn nieuwe boek laat econoom Branko Milanovic overtuigend zien hoe dat komt.

Beeld Olivier Heiligers

In de jaren negentig waren we in de ban van ‘het einde van de geschiedenis’ en nu van de ‘crisis van het kapitalisme’. Het einde van de geschiedenis is nooit gekomen en dat geldt evenzeer voor de crisis van het kapitalisme, toont de Servisch-Amerikaanse econoom Branko Milanovic overtuigend aan in Capitalism, Alone. Het kapitalisme is juist wijder verbreid dan ooit. Zo wordt in China 80 procent van de toegevoegde waarde geproduceerd door de private sector. Milanovic spreekt van ‘politiek kapitalisme’: een ondemocratische, maar bloeiende variant van het klassieke ‘liberaal-meritocratische’ kapitalisme in het Westen.

Niet alleen in geografisch opzicht heeft het kapitalisme geen concurrenten meer. Ook in het persoonlijke leven dringt het op winst gerichte stelsel steeds dieper door. Denk aan Uber en Airbnb als nieuwe markten waarin we onze auto en ons huis te gelde maken. Of aan de markt voor persoonlijke gegevens die worden geëxploiteerd door giganten als Google en Facebook. Dienstverlening die vroeger in familieverband werd verricht, zoals ouderenzorg, kinderopvang, honden uitlaten en eten koken, is nu vercommercialiseerd. Net als het zoeken van partners om het bed of het leven mee te delen.

Milanovic heeft als hoofdeconoom van de Wereldbank en hoogleraar aan de City University of New York decennia gewerkt aan statistieken over inkomensongelijkheid tussen en binnen landen. Zijn standaardwerk Wereldwijde ongelijkheid verscheen in 2016. Daarom weet hij heel goed waarom we toch een crisisgevoel hebben. De westerse middenklassen bleken, anders dan in het optimistische narratief van het ‘einde van de geschiedenis’, niet de winnaars, maar de verliezers van de globalisering. De winnaars waren vooral in Azië te vinden: China, India, Indonesië en Vietnam.

Toename van ongelijkheid

In Europa en de Verenigde Staten profiteerde voornamelijk de bovenste 1 procent van de globalisering. In de jaren tachtig was de 1 procent rijkste Amerikanen goed voor 8 procent van alle inkomens, nu is dat 20 procent. Deze enorme toename van ongelijkheid heeft zich ook voorgedaan in Canada, Australië, Groot-Brittannië, Japan en vele delen van Europa. Het is volgens Milanovic vooral de kloof tussen de hoge verwachtingen van de middenklassen en de lage groei van hun inkomens die tot onvrede met de globalisering heeft geleid – een onvrede die wordt geëxploiteerd door populistische politieke ondernemers in allerlei soorten en maten.

Beeld Harvard University Press

Over de nieuwe toplaag doet Milanovic enkele interessante observaties. In tegenstelling tot de ‘nietsdoende klasse’ van couponknippers uit de tijd van Karl Marx zijn de kapitalisten van vandaag tegelijk ook de klasse die 70 uur per week werkt in de internationale economie. Hoge inkomens uit arbeid worden aangevuld met opbrengsten uit activa en vermogens uit erfenissen.

Op de huwelijksmarkt treffen de nieuwe rijken dankzij de vrouwenemancipatie wat betreft opleiding, positie op de arbeidsmarkt en vermogen gelijkwaardige partners aan. Laconiek wees Branko Milanovic er tijdens een bijeenkomst op het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis op dat je die kansrijke jongelui nu eenmaal niet kunt verbieden met elkaar te trouwen.

Zo ontstaat er een economische elite die zichzelf reproduceert op eigen scholen en topuniversiteiten, die zich steeds minder verbonden voelt met de rest en die de politieke agenda domineert. Deze nieuwe meritocratische elite straalt tegelijkertijd uit dat zij haar succes aan eigen inspanningen te danken heeft. Dit maakt het voor politieke tegenstanders niet gemakkelijk hen weg te zetten als klaplopers en profiteurs. Bovendien blijft het voor de knapste koppen en de hardste werkers uit de lagere klassen nog altijd mogelijk in één generatie de top te bereiken. In de praktijk is het risico op sociale daling voor de westerse middengroepen evenwel aanmerkelijk groter dan de kans om tot de top door te dringen.

In de ban van marktwerking

Net als de privésfeer is ook de politieke sfeer in de ban van marktwerking gekomen. Het politieke bedrijf wordt dan ook steeds corrupter. Zelfs als politici zich tijdens hun ambtstermijn onthouden van openlijke omkoping, zijn ze geneigd hun connecties te gebruiken om daarna hun zakken te vullen. Het wantrouwen tegen de beroepspolitiek stijgt met de dag. Milanovic berekende dat het aantal miljardairs dat zijn rijkdom te danken heeft aan politieke connecties, is gestegen van 3,8 procent in 2001 tot 10,2 procent in 2014. In Oost-Europa, Rusland en Centraal-Azië was dat zelfs 73 procent en in het Midden-Oosten en Noord-Afrika 22 procent.

In het ‘politieke kapitalisme’ van China vormt corruptie zelfs een integraal onderdeel van het systeem. Om in aanmerking te komen voor de nodige vergunningen, zijn ondernemers immers afhankelijk van partijfunctionarissen die daarover naar willekeur kunnen beslissen. Milanovic ziet de kracht van het ‘politieke kapitalisme’ in het vermogen van de bureaucratie om hogere groeicijfers te garanderen dan het Westen. Als de corruptie de spuigaten uitloopt, grijpt de leiding van de communistische partij in – zodat per slot van rekening de Chinezen bij het politieke kapitalisme meer te verliezen hebben dan te winnen.

Die analyse lijkt nogal kort door de bocht. Aan het oog onttrokken door de grote conflicten met de Oeigoeren, Taiwan en Hongkong, kent China veel arbeidsonrust in uiteenlopende vormen. Die onrust kan weleens toenemen wanneer welvaart als vanzelfsprekend wordt ervaren, de groei afneemt en het verlangen naar vrijheid en ontplooiing door de politieke elite onvoldoende wordt gehonoreerd.

Branko Milanovic: Capitalism, Alone – The Future of the System That Rules the World

Harvard University Press; 287 pagina’s; € 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden