Kangoeralf (3)

Het is een beetje de aard van deze rubriek en haar lezers dat foutjes en vergissingen niet onopgemerkt voorbijgaan, maar drie weken geleden, in Kangoeralf (2) is er toch eentje ongemerkt doorheen geslipt....

Ook Kees van der Zwan, redacteur van maandblad Onze Taal hield zich ooit met deze taalrijmen bezig. Tot een artikel kwam het niet, en dus was hij zo vriendelijk Hedenlands zijn materiaal toe te sturen. Van der Zwan is ervan overtuigd dat het rijm stamt uit 1930, toen het volgens een van zijn bronnen voor het eerst verscheen in Willemsplein, de schoolkrant van de Litterair Economische HBS in Arnhem. De aanleiding vormde een Engels taalrijm dat kort daarvoor in de Nieuwe Rotterdamse Courant had gestaan, en dat eerst wordt weergegeven.

We'll begin with a box and the plural is boxes

But the plural of ox should be oxen, not oxes

Then one fowl is a goose, but two are called geese,

Yet the plural of mouse should never be meese!

You may find a lone mouse or a whole nest of mice

But the plural of house is houses, not hice!

Enzovoorts, tot de slotregels:

So English, I fancy, you all will agree

Is the funniest language you ever did see!

Maar, meent een medewerker van Willemsplein genaamd Lindberg:

Zo deed onlangs de N.R.C.

Er onze taal groot onrecht mee,

Toen zij voor den dag kwam met bovenstaand lied

Heeren! Kent gij uw moedertaal niet?

Heusch! Al is ook de taal van John Bull nog zo'n rare

Wij winnen het toch van de plumpuddenaren!

Enzovoort.

Toch is ook dit rijm waarschijnlijk ontleend aan dat van Charivarius, waarvan we in de vorige aflevering al vaststelden dat het dateert van 1926, toen het verscheen in de bundel Ruize-Rijmen. Dat jaartal citeerde Hedenlands uit een brief, die, naar nu blijkt, op een latere druk van die bundel gebaseerd was, want uit de overdrukjes die Henk van Wilpe en Jan Konings opstuurden, inclusief inleiding, blijkt dat hij voor het eerst verscheen in 1922. En dat is tot nu toe dus de oudste vindplaats.

In het materiaal van Kees van der Zwan zit ook een brief van de Vlaming Charles Vanderhaegen. Die oppert dat H. Hagers, de auteur van De linguistieke logica van het Nederlands, de korte versie van het rijm waar het allemaal mee begon, weleens de lexicograaf Pieter Hagers zou kunnen zijn, die tot ergens in de jaren tachtig bij Van Dale werkte. Vanderhaegen voegt behalve het origineel ook zijn eigen versie bij, die wat langer is, maar verder weinig verschilt.

Hedenlands heeft nog steeds moeite zich voor te stellen hoe van zo'n rijm talloze varianten kunnen ontstaan (vandaar de hypothese van de uit het hoofd reconstruerende immigrant) maar dat komt misschien omdat Hedenlands uit de tijd van de kopieermachine, de computer, de fax, en het internet is, en misschien moeten we ook de stencilmachine nog meerekenen; uitvindingen die het vermenigvuldigen en verspreiden van een tekst wel erg eenvoudig hebben gemaakt. Behalve gekopieerde boekpagina's ontving Hedenlands ook de nodige typoscripten van zowel de Hagers- als de Charivarius-variant. Veertig, vijftig jaar oud zijn ze vaak, soms opgestuurd door de inmiddels hoogbejaarde maker, soms door zonen en dochters die ze tegenkwamen tussen de papieren van hun overleden ouders. Als het kopiëren van een tekst al zo'n werk is, wil Hedenlands maar zeggen, is het aanbrengen van een variantje hier en daar niet zo'n grote stap meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden