Kan ik als blanke zangeres 'jatten' uit andere muzikale culturen?

Interview Tune-Yards

Liedjes over genderkwesties en racisme, die niet zeuren maar sprankelen? Zangeres Merrill Garbus legt uit hoe dat kan.

Bassist Nate Brenner (links) en zangeres Merrill Garbus van het duo Tune-Yards.

Het Amerikaanse popduo Tune-Yards heeft een boodschap. Lopen de rillingen al over uw rug? Nergens voor nodig. Wie denkt dat liedjes met een boodschap zeurmuziek opleveren van missionarissen, moet maar eens luisteren naar Tune-Yards' net uitgekomen album I Can Feel You Creep Into My Private Life. Of naar de voorgaande albums van zangeres Merrill Garbus en haar maatje bassist Nate Brenner, die alle drie eindigden op de jaarlijstjes van toonaangevende media als The New York Times, Time en Rolling Stone. Op die platen bijten Garbus en Brenner zich vast in maatschappelijke kwesties als genderidentiteit, neokolonialisme en de uitwassen van het kapitalisme.

Maar er is iets bijzonders aan de hand met de Tune-Yardsliedjes. Ze hebben iets bedrieglijk vrolijks en zijn zo lichtvoetig als wijsjes voor touwtjespringende meisjes; een sprankelend amalgaam van pop, wereldmuziek en percussie, dat nergens in de popwereld aansluiting zoekt maar huppelend zijn eigen gang gaat.

De teksten dan? Die geven pas na een tweede of derde beluistering iets van hun engagement prijs. Look At Your Hands bijvoorbeeld. Een jarentachtig- electropopritme ondersteunt een schoolpleindeuntje dat gedachteloos van 'la la la la la la look at your hands' gaat, tot je beseft dat het nummer ook dient als aansporing tot zelfonderzoek.

Zangeres-componist Garbus kwam op het idee toen ze naar haar eigen handen keek en daar dat onontkoombare mobiele telefoontje zag. 'Ik weet wat voor menselijke ellende de productie van dat apparaatje heeft gekost en toch koester ik dat ding. Met zijn allen omringen we ons met zaken die het eindproduct zijn van excessief kapitalisme. Maar we houden ons onwetend of wanen ons onschuldig omdat het ver van ons af staat.'

(Tekst gaat verder onder video).

Maatschappelijke voorsprong

Dan is er nog zo'n cultureel heet hangijzer als white privilege: de maatschappelijke voorsprong die alle witte mensen in een westerse maatschappij zouden delen, alleen vanwege hun huidskleur. Het is een concept dat zijn invloed deed gelden op I Can Feel You Creep Into My Private Life. Toen Billboard Magazine, het Amerikaanse vakblad voor de muziekindustrie, een interview met Merrill Garbus plaatste, kreeg het de kop: 'Hoe Kendrick Lamar en een workshop over 'whiteness' tot een nieuw album leidden.'

Garbus was niet blij met die kop. 'Ik dacht: mijn God, nu denkt iedereen: daar heb je weer zo'n betweterig witmens. Zo een die na het luisteren naar een zwarte geëngageerde rapper en wat zelfonderzoek opeens weet hoe het allemaal moet.'

Dictafoon

Bird-Brains was in 2008 het eerste album van Tune-Yards. Zangeres Merrill Garbus (1979) nam het op met een simpele dictafoon en bracht het uit in eigen beheer op gebruikte cassettebandjes. In 2009 volgde een officiële uitgave, die werd geremasterd in de Abbey Road Studio's. Het tweede album Whokill werd door het New Yorkse blad Village Voice tot beste plaat van 2011 uitgeroepen. De song Gangsta werd uitverkoren voor de tv-serie Orange is the New Black.

En dat weet ze niet. In het Utrechtse TivoliVredenburg, waar ze later optreedt, vertelt Garbus dat ze, inderdaad, die workshop heeft gevolgd. Een boeddhistisch centrum in Oakland, Californië gaf zes maanden lang lezingen van gekleurde leraren, die vertelden hoe white privilege zich manifesteert in de samenleving. Daarna mediteerden de deelnemers over alle opgedane kennis. Het heeft haar de ogen geopend over hoe onwelkom een blanke samenleving kan zijn voor andere bevolkingsgroepen. En ja, ze is behoorlijk onder de indruk van artiesten als Kendrick Lamar en Beyoncé, die hun persoonlijke beleving van raciale misstanden aankaarten in hun muziek.

Maar dan ben je een 38-jarige blanke zangeres-muzikant uit Californië. Je bent gevormd door een links liberale vrouwenuniversiteit (Smith College, Massachusetts), je hebt niets met liedjes over de ladida-liefde maar wil ter discussie stellen wat fout zit in je land. Daar zit je dan met je white centrality als referentiekader.

Garbus: 'Het is een constant gevecht uit te vinden hoe ik op een persoonlijke manier iets kan toevoegen. Als je veel van die ellende niet aan den lijve hebt ondervonden, loop je het risico in nietszeggende algemeenheden te vervallen.'

Kendrick Lamar. Beeld anp

Voor dit album worstelde ze ook met de stijl van de nummers. De zang van Garbus, een muzikale alleseter, die zich in zowel westerse klassieke zang als Afrikaanse zang heeft verdiept, deed op voorgaande albums vaak Afrikaans aan. De krachtige, vibratoloze koortjes waaierden in gestapelde harmonieën uit je speakers. Op I Can Feel You Creep Into My Private Life zijn die koortjes bijna verdwenen. In Colonizer zingt ze: 'I use my white woman's voice to tell stories of travels with African men.' ('Ik gebruik mijn blanke vrouwenstem om verhalen te vertellen over mijn reizen met Afrikaanse mannen.') Heeft ze afstand genomen van die manier van zingen? Was daar een reden voor?

'Je bedoelt, ben ik ervan beschuldigd dat ik heb gejat uit andere muzikale culturen? Ha, als iemand mij heeft beschuldigd van culturele toe-eigening, dan ben ík het geweest.'

Ze geeft toe dat ze zich voor dit album minder heeft ingelaten met culturen die niet de hare zijn. 'Ik weet dat ik me daarmee op glad ijs begeef. Muzikanten horen dingen te zeggen als: de wereld is mijn speeltuin en ik mag alles daarin gebruiken.

Machtsverhoudingen

'Maar ook al gebeurt dat met de beste bedoelingen, er zijn andere machtsverhoudingen als een blanke vrouw of man muziek gebruikt uit een andere cultuur dan de hunne. Waar het in eerste instantie als obscuur of etnisch wordt beschouwd, krijgt het een stempel van goedkeuring, of wordt het hip als het door een blanke artiest wordt uitgevoerd.'

Garbus vindt dat we ons mogen realiseren dat een ster als de Senegalees Youssou N'Dour pas wereldfaam verwierf met zijn muziek nadat de Britse Peter Gabriel met hem had samengewerkt.

Tune-Yards: I Can Feel You Creep Into My Private Life,Beggars
Tune-Yards speelt 25/3 in de Melkweg, Amsterdam

Ze heeft dus een probleem. Ze is een spons, een hongerig muzikaal monster wier oor alle invloeden in zich opzuigt: van de folkalbums die ze als kind thuis hoorde tot de Haïtiaanse percussie die ze op een van haar reizen oppikte. Die invloeden vinden hun weg naar haar liedjes, of de meest consciëntieuze vrouw in popbusiness dat nu wil of niet. Vervolgens kan schuldgevoel de kop opsteken als ze zich afvraagt of het vanuit moreel en cultureel opzicht wel koosjer is.

Garbus: 'Natuurlijk, artistieke verlamming ligt op de loer als je voortdurend afweegt of je creativiteit iets oplevert dat je mag gebruiken. Handig is het niet, maar ik wil met dat ongemak leven. Het klinkt misschien raar, maar het voelt als mijn verantwoordelijkheid om het erover te hebben.

'Juist door van mijn worsteling mijn onderwerp te maken, kan ik vanuit een persoonlijke beleving iets waardevols vertellen over white privilege of culturele toe-eigening. Net zoals Kendrick Lamar en Beyoncé dat doen, vanuit hún oogpunt en hún beleving.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.