Kampsyndromen: kunstenaars leveren ander beeld van vluchtelingenkampen

De vluchtelingencrisis is oud nieuws geworden. Maar kunstenaars leveren er ander beeld van. Joost Conijn (46) kroop door een hek en filmde wat hij zag.

Beelden uit Good evening to the people living n the camp van Joost Conijn, 2018.

Met een brede lach houdt een jongetje een stok omlaag. De stok is de slagboom, een modderige weg is zijn domein. Een ander kind wil er met een kruiwagen langs. Maar nee, eerst: 'Paspoort!' Het kind frommelt in zijn zak, produceert zijn onzichtbare document en hop, de slagboom mag omhoog.

We zitten nog maar net in de film Good evening to the people living in the camp van kunstenaar Joost Conijn, die vanaf morgen te zien is in museum Boijmans van Beuningen. Zomaar twee spelende jongetjes, ergens, zoals jongetjes spelen. Alleen is dit een vluchtelingenkamp en de jongens spelen na wat ze hebben meegemaakt. Overlevingswet nummer 1: bespot je eigen ellende.

Oud nieuws

Dat laatste is interpretatie, want in de film, die in 2016 en 2017 na herhaalde bezoeken aan een vluchtelingenkamp in Griekenland en in de 'Jungle van Calais' is gemaakt, wordt weinig tot niets uitgelegd. 'Dit is een film zonder verhaallijn. Zonder hoofdpersoon, zonder commentaar. En soms zonder ondertitels', was Conijns toelichting bij de première op het filmfestival van Rotterdam, twee weken geleden. De installatie die Conijn nu in het museum heeft gebouwd, voegt wel iets aan de film toe: een tribune van gerecycled expositiemateriaal en een paar grote wanden van ritselend plastic.

De Europese vluchtelingencrisis is oud nieuws geworden, verschoven naar de binnenpagina's van de kranten. Achter het nieuws aan dienen zich inmiddels andere beelden aan. Gemaakt door kunstenaars die geen dwingende agenda hebben of de voorpagina moeten halen. Dat ging zo na de genocide in Rwanda, na 11/9, na de kernramp in Fukushima en het gebeurt ook met de vluchtelingencrisis, die er in feite al decennia is. De kunstenaar richt zijn camera op hetzelfde probleem, maar laat iets anders zien (zie kader).

Good evening to the people living in the camp lijkt in eerste instantie vrij zorgeloos. Je ziet kinderen spelen, vuurtje stoken, vissen - een beetje een rafelig zomerkamp met veel zelfredzaamheid lijkt het, exemplarisch voor Conijns projecten (zie zijn film Vliegtuig uit 2000, over zijn avonturen in Afrika met een door hemzelf gebouwd vliegtuig).

Achter de statistiek

Tijdens een draaiperiode in Griekenland sprak de Volkskrant Joost Conijn telefonisch. Hij zei: 'Met feiten en politiek houd ik me niet bezig. Hulpverleners spreek ik niet. Ik zoek de mens. Hoe die overleeft, hoe die reageert. De menselijkheid achter de statistiek. Af en toe schrikt het Westen even op, van een foto van een dood kind op het strand. Maar er is weinig besef dat dit mensen zijn zoals jij en ik. Net zo aardig, net zo ijdel, net zo hoopvol, net zo gedeprimeerd.'

Mondjesmaat

Een man laat zich scheren onder een flapperend tentdoek; een ander masseert de stress uit de buik van een medebewoner in een geïmproviseerd badhuis. De context druppelt mondjesmaat binnen. De omroepinstallatie van het kamp roeptoetert de begroeting die de film zijn titel gaf, en meldt dan dat er een rode sportbroek verloren is geraakt met identiteitsdocumenten in de zakken. Er is een gesprek waarin een man vertelt over zijn grote auto, waarmee hij als een koning rondreed in Raqqa. De anderen wuiven het een beetje weg.

Conijn reed in 2016 naar Calais, naar eigen zeggen omdat hij niets kon met de beelden die op dat moment het nieuws domineerden. Hij had geen idee wie de mensen waren over wie iedereen een mening had, dat was zijn motivatie. Na Calais ging Conijn naar de Griekse grens met Macedonië, waar hij filmde in een kamp op een verlaten startbaan. De bewaking omzeilde hij door via een gat in het hek te kruipen.

Nooit onschuldig

De film springt tussen de kampen heen en weer. In Calais is het grimmiger, smeriger en gejaagder. Kouder ook, jongemannen houden hun handen bijna in een gasvlam om op te warmen. Een bord eten, een kop koffie wordt de camera toegestoken. Ineens rennen we mee met een groep die probeert in vrachtwagens naar Engeland te klimmen. Later lopen we door het duister mee naar de Macedonische grens. Of de vlucht lukt kom je niet te weten, terwijl je dat tegen die tijd graag wilt weten.

Langzaam draait de film de klem aan en toont wat de Chileens-Amerikaanse kunstenaar-activist Alfredo Jaar beweert: beelden zijn nooit onschuldig, nooit objectief. Door ergens op af te stappen, door een gat te kruipen en te kijken, word je deelgenoot. Ook als kijker.

Joost Conijn: Good evening to the people living in the camp Museum Boijmans van Beuningen, 10/2 t/m 6/5.

Vluchtelingen en kunstenaars

Van mokerslagen tot geluidloze registraties: engagement komt voor in vele vormen.

Defiant Gardens - Henk Wildschut

Wildschut fotografeert al twaalf jaar langs de randen van Fort Europa. Hij was al in Calais toen er nog maar een paar tenten in de bosjes stonden. Die bouwsels werden zijn eerste onderwerp. In de serie Defiant Gardens zie je dat de mens op de vlucht toch probeert iets te laten groeien. Een tuintje, symbool voor settelen en ergens kunnen blijven. Van een piepklein potje tot een compleet irrigatiesysteem rond de tent, van één snijbietplantje tot een onwetende, uitbundig bloeiende roos.

Circle.art, Amsterdam, t/m 25/2.

Henk Wilschut: Defiant Gardens.

Human Flow - Ai Wei Wei

De wereldberoemde Chinese kunstenaar maakt sinds 2015 alleen nog werk over de vluchtelingencrisis. Zijn film Human Flow draait vooral om schaal en aantallen en brengt álle vluchtelingenstromen wereldwijd in beeld. 25 camerateams, 20 landen, drone-beelden, '65 miljoen mensen wereldwijd op drift'. Het is dramadocu voor een groot dramatisch probleem; het is ook de benadering met de moker. Human Flow draait momenteel in vier steden. Ai Weiwei's fotoserie Relating to Refugees is tot eind dit jaar te zien in het Humanity House, Den Haag.

Glimpse - Artur Zmijewski

Vijftien minuten duurt dit geluidloze 16mm-filmpje in zwart-wit, maar het zijn lange minuten. Zmijewski filmde in Calais en Parijs. De schaamte slaat al snel toe, als de kunstenaar demonstratief schoenen uitdeelt, een man een wit kruis op zijn rug schildert en - o scháámte - Afrikanen een bezem in de hand duwt en gebaart: hup, vegen. Alsof de kunstenaar vleesgeworden beleid is. 'Sentimentaliteit en politieke correctheid zijn hem vreemd', noemde het Van Abbemuseum dat. Glimpse werd vertoond op de Documenta in Athene en op het afgelopen IFFR in Rotterdam, waar een bezoeker zei: dit kun je eigenlijk niet laten zien zonder na afloop ruzie te zoeken. Er zijn online hooguit een paar seconden van Glimpse te vinden, het wachten blijft op een tentoonstelling van de Poolse kunstenaar.

In the same boat - Francesco Zizola

De Italiaanse fotograaf Zizola, aangesloten bij het dwarse Amsterdamse fotocollectief NOOR, voer drie weken mee op een reddingsboot in de Middellandse Zee. Zijn korte film, een sombere noot op de afgelopen fotobeurs Unseen, combineert opnamen van de radio van de reddingsbrigade ('Our life is in danger', 'Okay. Don't cry. Give me your position') met foto's en korte gefilmde beelden van het gekrioel op de overvolle boten. Te zien op Vimeo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden