Kamer vraagt opheldering over kunstverkoop door koningshuis

De Tweede Kamer wil opheldering over de verkoop van twee kunstwerken door leden van het Koninklijk Huis. Volgens NRC Handelsblad zijn een schilderij van de Javaanse kunstenaar Raden Saleh (1811-1880) en een map met 1.200 17e en 18e-eeuwse topografische tekeningen van Utrecht en omgeving heimelijk van de hand gedaan. De opbrengst, naar schatting enkele miljoenen euro's, was voor de Oranjes zelf.

Het schilderij Boschbrand van Raden Saleh Beeld .

D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold spreekt van een 'ernstige beschuldiging'. De PvdA vraagt zich af of de verkoop volgens de regels is verlopen. Ronald van Raak van de SP vindt het 'niet koninklijk' dat de kunstwerken niet eerder zijn aangeboden aan Nederlandse musea. Vermoedelijk komt de kwestie eind deze maand aan de orde bij de behandeling van de begroting van het Koninklijk Huis.

Het schilderij Boschbrand, in 1850 door Saleh geschonken aan koning Willem III, is sinds 2014 in het bezit van de National Gallery in Singapore. Het meet drie bij vier meter en toont voor vuur vluchtende tijgers. Enkele jaren eerder was het doek op kosten van de Oranjes gerestaureerd. De zogeheten Atlas Munnicks van Cleef met de tekeningen, waaronder een illustratie van de Domkerk in Utrecht door Pieter Saenredam, is in 2012 beland in de kunstverzameling van de zakenman John Fentener van Vlissingen.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst bestond er voor de verkoop geen enkel beletsel. Beide werken behoorden tot de privécollectie en maakten deel uit van de nalatenschap van koningin Juliana. 'Ze zijn via vererving verkregen. Het staat eenieder vrij te bepalen wat er mee wordt gedaan.'

Voor het schilderij is een exportvergunning aangevraagd en verkregen. Van heimelijke transacties zou geen sprake zijn. Het schilderij hangt in Singapore op zaal, enkele tekeningen uit de Atlas waren al op tentoonstellingen te zien. Een suggestie dat de Oranjes opbrengsten uit de verkoop van kunst gewoonlijk aan goede doelen schenken, spreekt een woordvoerder van de RVD tegen. Alleen in 2011 is na de veiling van een aantal objecten uit de erfenis van Juliana een bedrag naar charitatieve bestemmingen gegaan.

Verbazing

Onder experts bestaat verbazing over de verkoop. De Franse kunsthistoricus Marie-Odette Scalliet, die veel publiceerde over de schilder Saleh, verklaart teleurgesteld te zijn. Zij was degene die tijdens een onderzoek naar diens oeuvre in 2006 Boschbrand herontdekte. Na een verblijf in onder meer de paleizen het Loo en Huis ten Bosch, was het schilderij beland in het depot van het Instituut Collectie Nederland in Rijswijk - opgerold, vol scheuren en onder de aanslag.

Scalliet drong er destijds al op aan het werk te behouden. 'Dit hoort thuis in een museum, het liefst het Rijksmuseum.' Zes jaar later vernam ze dat het doek was gerestaureerd, in 2013 kreeg ze de uitnodiging van de National Gallery in Singapore naar Maastricht te komen, waar het werk in nieuwe glorie was opgehangen. Toen werd haar duidelijk dat de Saleh het land zou verlaten. Ze heeft wel meegewerkt aan een publicatie voor het museum.

Scalliet: 'Ik weet niet of je het schilderij tot nationaal erfgoed moet rekenen, maar dit was het laatste schilderij van Saleh dat in het bezit was van het Koninklijk Huis. Hij had een bijzondere band met het hof. Dat heeft hem al die jaren dat hij in Europa zat echt gesteund.' De Oranjes bezaten dertien werken van zijn hand. Koningin Juliana schonk er drie aan Indonesië, een aantal is al veel eerder geveild, van anderen is de verblijfplaats onbekend.

De afmetingen van Boschbrand noemt ze uitzonderlijk. 'Dit is het grootste schilderij dat hij ooit heeft gemaakt.' Ze zegt er nu in te berusten dat het naar Singapore is vertrokken. 'Het zal wel een kwestie van geld zijn geweest.' De waarde wordt geschat op zeker drie miljoen euro.

'Schande'

De Haagse kunsthandelaar Ivo Bouwman, die eerder handelde in Salehs, is uitgesprokener. 'Het is een schande dat dit schilderij, de Nachtwacht in zijn oeuvre, zomaar het land is uitgegaan. Iedereen die hierbij betrokken was, heeft zitten slapen.' Dat het in privébezit was, doet volgens hem niet ter zake. 'Dit had voor Nederland behouden moeten blijven.'

Kunstwerken mogen niet het land uit als ze onder de Wet Behoud Cultuurbezit vallen. Een woordvoerster van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zegt er vooralsnog vanuit te gaan dat het schilderij niet op de lijst stond. De RVD weet zeker dat dit niet het geval was.

De Atlas Munnicks van Cleef stond geregistreerd in de catalogus Koninklijke Verzamelingen. Volgens de RVD worden daar ook goederen onder verstaan die privé-eigendom van leden van het Koninklijk Huis zijn. Aan de verkoop aan Fentener van Vlissingen is de voorwaarde verbonden dat de tekeningen voor langere tijd bijeen moeten blijven.

Pechtold: 'Pijnlijk incident'

De tijdelijke kantoorruimte bij villa Eikenhorst in Wassenaar, een steiger en een hek bij het vakantieverblijf in Griekenland, de kosten van de renovatie van de Gouden Koets, het onderhoud van de Groene Draeck... Alexander Pechtold somt het rijtje omstreden transacties van het Koninklijk Huis moeiteloos op. Inclusief de verkleinwoorden die premier Rutte in dergelijke omstandigheden van stal haalt. 'steigertje', 'regeltjes', 'silootje'.

'Dit is een pijnlijk incident dat niet op zichzelf staat', zegt de D66-leider. 'Er zijn eerder vragen geweest bij handel en wandel van de Koninklijke familie. Ik heb daar een groot gevoel van ongemak bij. Daar gaan we weer: aan de vooravond van de behandeling van de begroting van het Koningshuis ben je gedwongen te praten over uitgaven van mensen die zich niet kunnen verweren.'

Toch wil hij deze verkoop van Nederlands erfgoed niet gebruiken als aanleiding voor een principiële discussie over de rol van het Koninklijk Huis. 'Dat moet je nooit doen naar aanleiding van incidenten.'

Voor Pechtold is het niet van doorslaggevend belang of de nu door het Koninklijk Huis verkochte voorwerpen op de lijst Cultureel Erfgoed staan. 'Die lijst is bewust kort gehouden en zou meer moeten meeademen met de tijd.' Volgens hem zal het lastig uit te maken zijn of de verzameling acquarellen en het schilderij van Saleh al dan niet staatsbezit zijn. 'Rond 1850 liepen staatskas en familiekas gemakkelijk in elkaar over.

Hij wil dat een onafhankelijke commissie aan het werk gaat, met daarin ook kunsthistorici. Die moet onderzoek doen naar de verkoop en de status van de objecten. 'Mocht het hier om staatsbezit gaan, dan moet je praten over wie recht heeft op de opbrengst.'

Ariejan Korteweg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.