Review

Kafka lezen is de confrontatie met de onverschilligheid van het lot

Boek (fictie) - Franz Kafka

In de verbeelding van de Praagse meester Franz Kafka is New York de verdwijnput voor iedereen die straf heeft.

Beeld Getty/HH

Het mooie van 'Amerika' is dat er niet op effect wordt geschreven. Alles gebeurt zomaar.

Zeventien jaar is de Duitse jongen Karl Rossmann als hij na vijf dagen varen over zee New York bereikt. Voor het eerst in Amerika. Vlak voordat hij aan wal gaat, beseft hij dat zijn paraplu nog ergens onder in het schip moet staan. Tegen de stroom passagiers in wurmt hij zich naar binnen, en raakt terstond elke oriëntatie kwijt in het doolhof van gangen en hutten.

Amerika of de verdwenen jongen

Franz Kafka
Uit het Duits vertaald door Willem van Toorn.
Athenaeum-Polak & Van Gennep; 304 pagina’s; € 19,99.

In het zicht van de haven verdwaald. Na één pagina is er van de beloftevolle aankomst van een jongeman in de nieuwe wereld al niets meer over. Even terug naar de eerste zin. Die zegt dat Karl door zijn arme ouders naar Amerika is gestuurd omdat een dienstmeisje een kind van hem heeft gekregen. Om een schande te voorkomen, hebben zijn ouders hem heengezonden.

Der Verschollene, noemde Franz Kafka (1883-1924) het verhaal dat bekend zou worden als Amerika, waar hij in 1912 en 1914 aan werkte en daarna onvoltooid liet: 'de verdwenen jongen'. Het is de niet bedoeling dat hij het in Amerika gaat maken, maar dat hij in het gewoel van het grotestadsleven oplost. Het open einde is zelfs passend: zonder afkondiging zijn we Karl kwijt.

Geen vastigheden, altijd afhankelijk (van ouders, ooms, mensen die zeggen je te willen helpen), en telkens overvallen door de wispelturigheid van anderen: Rossmann blijft er tamelijk koel onder, misschien omdat hij nog jong is, en ook omdat alle ongewisheden iets van hoop levend houden: een rijke oom neemt hem mee naar zijn villa, de oudere chef-kokkin van Hotel Occidental wil hem wel in dienst nemen als liftboy, en de Duitse typiste Therese wil misschien wel iets méér met hem.

Maar och, als de laatste hem in vertrouwen neemt over haar ouders, blijkt dat zij ook een doem achter zich aan sleept. 'Ze was een buitenechtelijk kind, haar vader was voorman in de bouw en had moeder en kind uit Pommern na laten komen, maar alsof hij daarmee aan zijn verplichtingen had voldaan of andere mensen had verwacht dan de afgesloofde vrouw en het zwakke kind die hij op de aanlegsteiger afhaalde, was hij kort na hun aankomst zonder veel verklaringen naar Canada geëmigreerd, en de achtergeblevenen hadden noch een brief noch enig ander bericht van hem ontvangen, wat gedeeltelijk ook niet verwonderlijk was, want ze waren in de massawijken van het oosten van New York onvindbaar verloren geraakt.'

Beeld Getty/HH

New York en Amerika zijn in de verbeelding van Kafka (die er nooit is geweest) geen blinkend startpunt voor een nieuw bestaan, maar een kolossale verdwijnput voor iedereen die straf heeft, soms zonder te weten waarvoor. De manier waarop Therese's moeder onder de ogen van haar dochter zelfmoord pleegt, is filmisch en aangrijpend tegelijk.

Vertaler Willem van Toorn wijst er in zijn nawoord op dat hij Kafka's vergissing dat New York en Boston door een brug met elkaar zijn verbonden, 'niet heeft gecorrigeerd'. Dat is maar goed ook. Kafka was niet mesjokke: door die twee steden aan elkaar te koppelen, maakt hij het gevoel van beklemming nog groter.

Ook iedere minieme scène is symbolisch (Karl die aan de toog van het hotel vergeefs de aandacht van de dravende kelners probeert te trekken) - en om die reden storten tal van duiders en theorieënsmeders zich al een eeuw lang op het oeuvre van de Praagse meester. Hij zou 'wezenlijk' dit bedoelen, of dat, en hadden we gezien dat Kafka 'eigenlijk' een humorist was?

Het mooie van Amerika is dat er niet op effect geschreven wordt: aan Kafka's stijl is dreiging noch gein af te lezen. Het lijkt allemaal schuld en boete, of een beeld voor iets anders; maar de auteur hoor je daar niet over. Alles gebeurt zomaar. En misschien is dát verontrustend: Kafka lezen is de confrontatie met de onverschilligheid van het lot.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.