'Kabbelen, wat nou kabbelen?'

Zes voorgesprekken van vier uur met elke gast. Het avondvullende Zomergasten wordt grondig voorbereid. Te 'intellectueel', met gezochte fragmenten? Welnee: 'Die gasten zitten daar omdat ze een verhaal te vertellen hebben.'..

HET HEEFT zwartwitfragmenten die de gemiddelde tv-kijker nog nooit heeft gezien. En mensen die daar heel verantwoord over praten. Zomergasten. De 'intellectuele speeltuin' voor de VPRO-kijker? Met gasten die hun kennis willen etaleren?

Het is kritiek die de makers, Jessica Voeten (43) en Pieter Hilhorst (33), nauwelijks raakt. 'Het interesseert me niet dat critici het intellectualistisch vinden', zegt Voeten, freelance journaliste. 'Wat is daar mis mee? Moet het allemaal familie-doorsnee zijn? Die gasten zitten daar omdat ze een verhaal te vertellen hebben. Een gepassioneerd verhaal.'

Vanaf 1 augustus zendt de VPRO de twaalfde editie van Zomergasten uit. Dit jaar hebben Sonja Barend, de Belgische schrijver Tom Lanoye, publiciste Tamarah Benima (voormalig hoofdredacteur van het Nieuw Israëlietisch Weekblad) en schrijver Kader Abdolah hun tv-avond samengesteld. Adriaan van Dis presenteert het bijna vier uur durende live-programma.

De zomergasten kiezen hun fragmenten niet zelfstandig uit. Hilhorst - tot voor kort van VPRO's Het Blauwe Licht - en Voeten houden zes voorgesprekken van vier uur met elke gast. Na veel praten, videobanden bekijken, weer praten en nog meer videobanden komen ze gezamenlijk tot een selectie. 'Het is een soort samenzwering', vindt Voeten.

Hilhorst: 'We vragen de gast niet alleen wat hij wil laten zien, maar vooral wat voor verhaal hij wil vertellen. Op basis daarvan selecteren we samen met hem de fragmenten. Het is vervolgens aan Adriaan van Dis om daar in de uitzending zijn eigen draai aan te geven. Maar we willen geen plaatje bij een praatje. Als een fragment er te dik bovenop ligt, dan schrappen we het. Juist door minder voor de hand liggende fragmenten krijg je eye-openers.'

Hij beschrijft een scène die Kader Abdolah koos uit de Poolse Bruid van Karim Traida. 'In de film zie je hoe een Poolse vrouw leert fietsen van een Nederlandse boer. Even later fietst ze met losse handen. Mijn interpretatie was dat er gewoon een tijd voorbij was gegaan, maar Kader Abdolah legt dat anders uit. Hij ziet daarin dat die vrouw allang kon fietsen. Dat iedereen hier alleen maar dénkt dat vrouwen uit Polen niet kunnen fietsen. Die vrouw voldoet aan dat beeld om die boer een plezier te doen. Dat was een eye-opener voor me.'

Het lukte de programmamakers en het researchteam van vier mensen niet om alle fragmenten te krijgen die hun gasten wilden hebben. Een fragment uit de Amerikaanse serie Murphy Brown kon bijvoorbeeld niet. Dat was te duur: zestig dollar per seconde. Ook werkten sommige Amerikaanse maatschappijen niet mee: 'Wat zegt u? Een programma van vier uur zonder commercials? Wat is dat in godsnaam voor een programma?'

Of de kijker uiteindelijk alle verhaallijnen, verwijzingen en thema's die de redactie in de uitzendingen probeert te weven (de programma's zelf zouden ook weer naar elkaar verwijzen), in Zomergasten zal zien, is de vraag. 'Een illusie', denkt Pieter Hilhorst, maar Voeten maakt zich geen zorgen: 'Al staat iedereen die avond op om naar de wc te gaan of om bitterballen uit de frituur te halen, dat maakt me niet uit. Als ik het maar mooi vind.'

De fragmenten komen niet alleen uit 'verantwoorde' films, zegt Hilhorst. 'Kader Abdolah heeft ook een stuk uit De Vakantieman. Die vraagt toeristen in Benidorm om op de kaart van Europa aan te wijzen waar ze zitten. Eén vrouw, die al 25 jaar lang drie keer per jaar in Benidorm komt, kijkt hulpeloos naar de kaart van Europa. Uiteindelijk komt ze uit bij Istanbul.'

'Dat is natuurlijk een grappig verhaal, maar het gaat over de vraag of iemand nog wel weet waar hij is. En dat toeristen naar verre oorden reizen om daar precies hetzelfde te ervaren als thuis.'

In de loop der jaren kreeg Zomergasten niet alleen kritiek op het intellectualistische karakter, recensenten klaagden ook over de presentatoren. Peter van Ingen: te beschaafd. Freek de Jonge: te belerend. Wim T. Schippers: moeizame gesprekken. Hanneke Groenteman: vraagt niet door, en zou het programma te veel laten kabbelen.

Jessica Voeten: 'Kabbelen, wat nou kabbelen? Ik vond het bij Alex van Warmerdam en Renate Dorresteijn bepaald niet kabbelen. Het is trouwens ook niet zo erg als het even kabbelt.'

Hilhorst: 'Vind ik wel. Je moet het idee krijgen dat er iets op het spel staat. Dat mensen praten alsof ze haast hebben.'

Voeten: 'Jij krijgt nog een behoorlijke teleurstelling.'

Hilhorst: 'Jahaaaa. Ja.'

'Hij is erg idealistisch', zegt Voeten.

Beide programmamakers praten veel over 'de kracht van het medium'. Voeten: 'Mensen realiseren zich niet hoe televisie hun hersenen heeft gevormd. Letterlijk. De hersenen van kinderen van nu zitten vol met beelden, omdat hun fantasie van jongsafaan vooral wordt geprikkeld door televisie.'

Maar het werkt ook omgekeerd. 'Sommige gasten vragen fragmenten die niet bestaan. Het beroemdste voorbeeld is Chroetsjov die met zijn schoen op tafel slaat. Dat is wel gebeurd, maar nooit gefilmd. Toch krijgt het Imperial War Museum in Londen dagelijks verzoeken om dat fragment.'

De zomergasten bereiden zich grondig voor. Sonja Barend zegt al sinds eind mei, na het einde van B & W, bijna alle dagen aan Zomergasten te besteden. Kader Abdolah weigerde in eerste instantie: 'Ik ben mijn boek aan het schrijven en heb weinig tijd. Bovendien had ik Zomergasten nog nooit helemaal uitgezien. Ik kan niet zo lang zitten. Maar geleidelijk aan heeft dit me zo gegrepen, dat ik geen nee meer tegen mezelf kon zeggen. Nu is mijn hoofd constant bezig om commentaar te leveren op film en televisie, ook als ik niet voor Zomergasten kijk.'

Zelf zou Pieter Hilhorst ook graag eens Zomergast willen zijn, bekent hij. 'Ik heb het idee dat ik veel te vertellen heb aan de wereld. Het fragment waarmee ik zou beginnen komt uit een documentaire over de Falkland-oorlog. Je ziet en hoort daarin niet alleen de piloot die de bom gooit, maar je ziet ook het effect van die bom op de grond. Zo krijgt de kijker allebei de perspectieven. Beide zijn volstrekt begrijpelijk, maar het resultaat is desastreus. Dat laat de televisie prachtig zien.'

'Eigenlijk is Zomergasten toch een soort zomeruniversiteit', beweert hij. 'Neeneenee', zegt journaliste Voeten, 'Dit wordt de kop van het stuk, begrijp je? Zomergasten is de zomeruniversiteit voor VPRO-leden. Ik zie het al helemaal voor me.' Voeten heeft dan ook een andere definitie: 'Zomergasten verleidt de kijkers om anders naar televisie te kijken. Dingen zijn niet zoals ze lijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.