Kaal kasteel wint het van verstopte kunst

Wat van Waarde is... Internationale sleutelwerken van 24 kunstenaars, t/m 15 november in Slot Loevestein, Poederoijen , Gorcums Museum, Grote Markt 17, Gorinchem ....

BEELDENDE KUNST

Nazomert het nog, neem dan in Gorinchem de veerpont over de Waal naar Slot Loevestein. Kinderen mee, want het slot is, behalve 'fraai gelegen in een oer-Hollands rivierenlandschap', een kasteel dat de dromen van ridders in de dop overtreft. Bovendien brengt het als 'boeiend stuk historie' en 'machtig monument' de foldertaal zo krachtig tot leven dat het uitstapje ook 'voor jong en oud de moeite waard' is als de in Ridderzaal of Torenkamer verstopte kunstwerken tot geen vergelijk in staat zijn.

Reizigers met een specifieke missie mogen het zich desondanks realiseren: het kasteel wint het met verve van de kunst. In de vroegere waterburcht en staatsgevangenis, fabuleus vanwege Hugo de Groots ontsnapping per boekenkist, maken de schilderijen en sculpturen een karige, verloren indruk. Dat ligt minder aan de afzonderlijke stukken dan aan hun presentatie. Die is te terloops, en vooral te onsamenhangend, om de dominante architectuur serieus te kunnen weerspreken.

Onder de noemer Wat van waarde is... hebben de tentoonstellingsmakers Jan Donia en Gosse Oosterhof kunstwerken bijeengebracht van 24 kunstenaars die de actuele kunsthistorie zouden schragen. Maar de op persoonlijke titel uitverkoren beelden vormen geen hechte groep elkaar over en weer aanvullende en versterkende hoogtepunten. De veronderstelde 'sleutelwerken' zijn losjes uit de verschillende oeuvres gelicht, en al even losjes verdeeld over Slot Loevestein én het Gorcums Museum.

Die tweedeling is tot daar aan toe, in het kader van de manifestatie 'Gorinchem Cultuurstad van Zuid-Holland 1998' best te verdedigen als een extra aanleiding het stadje eens in zijn omgeving te gaan verkennen. Het stadje in zijn omgeving dus, veeleer dan hetgeen op de tentoonstelling 'van waarde is', want dat is nog niet zo eenvoudig te overzien. Het meeste werk bevindt zich in Slot Loevestein, die middeleeuwse vesting die tussen zijn breed gestapelde baksteenmuren de warmte en het licht verzwelgt en daarenboven ook de kunst.

In de hoge, koel beschaduwde zalen doet zij zich kleiner voor dan ze is: als een kanttekening. Soms letterlijk, zoals op de besloten binnenplaats, waar een tekstregel van Lawrence Weiner, 'pionier van het conceptualisme', de aspiraties van de organisatie samenvat: to show and to tell. Wat Donia en Oosterhof willen 'tonen en vertellen', is het verhaal van de vernieuwingsdrang in de kunst, speciaal gedurende de jaren zestig en zeventig, in het bijzonder in 'vroege werken' - ontstaan vlak voor het 35ste levensjaar van de beroemde kunstenaars.

Want: 'Dat is een fase waarin nieuwe ideeën zijn uitgekristalliseerd en tot rijpheid zijn gekomen. Vaak hebben kunstenaars in die periode één of meerdere werken gemaakt die binnen hun oeuvre, voor de verdere ontwikkeling van dat oeuvre, of zelfs voor de algehele ontwikkeling van de beeldende kunst van essentiële betekenis zijn. Vandaar de titel Wat van Waarde is...'

Het overzicht vertoont gapende gaten, eerst als gevolg van die zelfverzonnen reglementen, daarnaast ook van (vermeende) praktische bezwaren. Kopstukken als Joseph Beuys en Andy Warhol ontbreken, omdat zij, blijkens de op dit punt zwalkende catalogustekst, als 'icoon' het domein van de kunst te buiten gaan - juist vernieuwend, zou je zeggen. Bruce Nauman kon 'ruimtelijk niet worden ingedeeld'. Zijn jongere video-navolger Douglas Gordon weer wel.

Onder de houten balken op de zolder van Slot Loevestein speelt Gordons Twenty Four Hour Psycho (1993). Deze vertraagde versie van Hitchcocks film vraagt om een vertraging van het tentoonstellingsbezoek, bij voorkeur met zitzakken erbij, in een andere ambiance dan die van het kale kasteel. Het idee de uitgestelde suspense op een 'spookachtige' zolder te laten zien, typeert het probleem van de expositie: voor ingewijden verandert zo'n vondst in een dooddoener, terwijl de geïnteresseerde leek schijnbaar een clou krijgt aangereikt, maar in wezen buiten spel blijft staan.

Afgezien van af en toe zo'n geforceerde wisselwerking met de ruimte, staat elk beeld op de expositie apart. Niets maakt inzichtelijk welke positie het inneemt in het oeuvre van de kunstenaar of hoe het zich verhoudt tot het werk van collega's. Op de zoldervloer ligt een minimalistische sculptuur van Carl Andre, 49 stalen platen uit 1974. Het is zoeken naar verbanden, via losse stukjes rubber die een nietige slang vormen (Rubber Rod Run, 1970, ook van Andre) in een uithoek van de burcht, terug naar het Gorcums Museum.

Daar hangt het werk van enkele schilders die verwant zijn aan de beeldhouwer Andre, bijvoorbeeld van Frank Stella het grote Tuxedo Park Junction (1959-60): een geometrische configuratie van zwarte lakverf op linnen. Volgens de catalogus is dit 'een van de belangrijkste schilderijen uit de tweede helft van de twintigste eeuw'. Niet dat de schrijver ongelijk heeft, maar omdat er nog zo wat 'belangrijkste schilderijen' bestaan, was het beter geweest die waarde te definiëren.

Hoe verhoudt Tuxedo Park Junction zich, om maar wat te noemen, tot de flankerende doeken van Daan van Golden, die we op hun beurt 'tot de belangrijk(st)e geschenken van de Nederlandse schilderkunst' moeten rekenen? Of tot de 'hoogst emotionele' schoonheid van de 'individuele kleur' in het werk van Brice Marden? De catalogus bulkt van de superlatieven. Het is een goudglanzend koffietafelboek, dat in zijn prijs compenseert wat het aan achtergrondinformatie ontbeert.

Tekenend voor de discrepantie tussen de waarde van de kunst en die van de manifestatie, is de kinderlijke onthulling dat het geometrische schilderij van Frank Stella, als 'wapenschild van de kunst', eigenlijk op Slot Loevestein had moeten hangen: niet in het Gorcums Museum, zoals nu, maar in de Ridderzaal, waar vroeger de wapens van de edelen hingen. Droevige slotsom: 'Door het formaat was dit niet mogelijk.'

Wilma Sütö

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden