KAAL. BITTER. MAAR MÓÓI!

Zaterdag gaat Jan van Vlijmens laatste compositie in première. Het Osiris Trio is druk doende met de noten, die hij kort voor zijn dood op hun verzoek schreef....

Roland de Beer

‘Beste Ellen, het is zover. Gisteren ben ik begonnen aan een pianotrio. Ik hoop het binnen een half jaar af te hebben, vóór 1 januari 2005. Dat moet mogelijk zijn. Mijn artsen doen er alles aan om me tenminste tot oktober 2005 in leven te houden.’

Was getekend: Jan van Vlijmen, in een mailtje anno 2004 uit Normandië. Aan Ellen Corver, pianiste van het Osiris Trio. Jaren eerder had de zieke componist nog ‘Nee, nee, nee’ geantwoord op haar smeekbeden. ‘Een pianotrio, ik heb niks met dat genre. Wat kan ik daar nou aan toevoegen?’

‘Zo reageren bijna alle componisten die ik om een stuk vraag’, zegt Ellen Corver. Piano-viool-cello; ze noemen het een belaste bezetting. ’ Toch is het nu zo ver. Met de violist Peter Brunt en de celliste Larissa Groeneveld brengt Corver zaterdag in de Matinee in het Amsterdamse Concertgebouw Van Vlijmens laatste werk in première. Een ‘extatisch trio’.

Trio estatico. ‘Dit gaat verschrikkelijk moeilijk worden voor jou’, waarschuwde Van Vlijmen, toen hij haar eind 2004 de noten overhandigde. Hij was naar Nederland gekomen om naar de première te luisteren van zijn voorlaatste werk, het cello-octet Octopus. Corver: ‘Ik schrok, zo kapot als hij eruit zag. Hij was ook nog gevallen die nacht, helemaal gehavend.’

In kamer 6.02 van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag – gebouwd in 1979 op instigatie van de toenmalige directeur Van Vlijmen – pakken Brunt en Groeneveld hun instrumenten uit. ‘Ik heb nog nooit zoveel moeten studeren op één pianotrio’, zegt Brunt. Ze hebben maanden studie achter zich. Nu repeteren ze Van Vlijmen voor het eerst gedrieën.

Het begint bedachtzaam, molto rubato. Dissonanten met romantisch-expressieve trekjes. Bedachtzaam blijft het niet lang. In maat zoveel begint een langdurige, razende pianosolo met noten die sforzato en fortissimo in het rond stuiteren. Corver, van huis uit niet beducht voor een energieke passage (ze heeft alle Klavierstücke van Stockhausen op het repertoire): ‘Ik ben na vier maten compleet verzuurd, ik moet zien dat ik afkoel.’

De vorm van het stuk is eigenaardig. De drie instrumenten zijn zelden gedrieën aan het werk. Pianosolo; de cello komt erbij. De piano haakt af; de cello wordt solist. Dan doet de viool zwaan-kleef-aan, om even later moederziel alleen en wild-espressivo verder te gaan. Zo gaat dat 28 variaties door. In vier passages slechts is het Osiris Trio als trio te horen. Zo hebben Brunt en Groeneveld tot nu toe gewoon met z’n tweeën kunnen repeteren in Amsterdam, en togen ze om beurten naar Corver in Den Haag.

‘Ik heb geprobeerd me te onttrekken aan het geijkte trio-genre’, bekende Van Vlijmen tweeëneenhalf jaar geleden in zijn werkkamer in het gehucht Réveillon, toen hij kort na zijn vijfenveertigste bloedtransfusie besloten had tot een laatste kranteninterview, en de verslaggever zo impertinent was te informeren naar de noten die onvoltooid op zijn tafel lagen. Van Vlijmen bleek op een trio te broeden ‘omdat die drie zo goed zijn en omdat ze het zo graag willen hebben.’ In een ruitjesschrift becijferde hij reeksmatig de lengtes van de 4 maal 7 passages. ‘Mijn behoefte aan ordening.’

In kamer 6.02 spatten hit notes van Corver en inzetten van Brunt en Groeneveld van muur naar muur. ‘In dit middendeel denk ik: hij heeft me gewoon gehaat’, zegt een afgepeigerde Corver, blij naar haar partituur wijzend. Ze was 14, een leerling van de Haagse afdeling voor jong talent, toen ze Van Vlijmen leerde kennen (‘altijd streng en ironisch. Hij kwam binnen toen ik met mijn duopartner Sepp Van Vlijmens Costruzioni speelde. ‘Zo’, zei hij, ‘gaan jullie dat lelijke stuk van mij spelen?’).

Het Trio estatico kantelt. Het slot is ingetogen en dolce. De piano speelt zacht verwaaiende klok-akkoorden. De viool en de cello voegen er ijle tremolo’s aan toe, van het type dat Schönberg en Alban Berg gebruikten om neveligheid en huivering op te roepen.

Brunt: ‘Kaal, hè. Bitter.’ Corver: ‘Maar mooi. Mooi. Wat ontzettend mooi.’ Brunt: ‘Raar, dat dit Jans laatste noten zijn. Beetje eng.’ Corver spijtig: ‘Hij heeft me niets meer over het stuk kunnen vertellen. Ik weet eigenlijk niks. ’

‘Vooral blijven componeren’, was het advies van Van Vlijmens artsen, nadat ze eind 2003 leukemie hadden geconstateerd. Ze gaven hem nog enkele maanden, maar Van Vlijmen hield zich langer op de been. ‘Door aan het werk te blijven’, zei hij zelf. Uitvoeringen maakte hij nog mee van zijn klaagzang Inferno, en van zijn cello-octet, waarin het motto Der Tod ist Meister opklonk uit luidsprekers. De première van zijn opera Thyeste, in de Brusselse Munt, was niet meer voor hem weggelegd.

Corver piekert over de betekenis van estatico. ‘Vrij naar Alban Berg’, heeft Van Vlijmen tussen haakjes achter de titel geschreven. Een verwijzing naar het ‘trio estatico’ dat half verscholen zit in een befaamd strijkersstuk van Berg, de Lyrische Suite. In die compositie uit 1925 legde Berg een geheime boodschap neer, door zijn initialen en die van een geliefde om te zetten in muzieknoten. ‘Initialen, geheime boodschappen, niks voor Jan’, besluit Corver. ‘Ik zie er meer een eerbetoon aan Berg in.’

Brunt zoekt naar het waarom van enkele violistische fluistertonen die hij, gladweg onhoorbaar, te spelen heeft in combinatie met snoeihard pianogeluid. ‘Even Rosemary Brown bellen’, probeert hij, doelend op het Engelse medium (1916-2001) dat naar eigen zeggen in contact stond met Liszt, Schubert en andere overleden componisten. Corver: ‘Het liefst zou ik dat toch allemaal aan Van Vlijmen hebben gevraagd.’

Van Vlijmen, kort voor zijn overlijden in 2004: ‘De dood is voor mij het absolute niets. En het niets, daar valt niet over te praten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden