Journalist Konstantin Paustovski was bij het begin van de Russische revolutie

Paustovski schreef als een ooggetuige van de geschiedenis

Dinsdag een eeuw geleden begon de Russische revolutie. De beroemde journalist en schrijver Konstantin Paustovski stond erbij, keek ernaar en maakte snelle aantekeningen in zijn blocnote, die buiten Rusland nog nergens zijn gepubliceerd. Paustovskivertaler Wim Hartog koos en vertaalde voor de Volkskrant een aantal fragmenten.

Exterieur van de Hermitage in St Petersburg. Foto anp

'In een paar maanden tijd sprak Rusland alles uit waarover het eeuwenlang had gezwegen.' Zo opent Begin van een onbekend tijdperk, het derde deel van de memoires van de Russische schrijver en journalist Konstantin Paustovski (1892-1968), Verhaal van een leven.

Het is 1917. In februari wordt in de toenmalige hoofdstad Petrograd (Sint Petersburg) het Winterpaleis bestormd, tsaar Nicolaas II afgezet en komt de Voorlopige Regering aan de macht, onder de liberale democraat Georgi Lvov, die in juli wordt opgevolgd door de socialist Alexander Kerenski. In oktober vindt de volgende revolutie plaats, de Oktober-putsch, waarin de Voorlopige Regering wordt afgezet door de bolsjewieken, en die er uiteindelijk toe zal leiden dat de Sovjet-Unie een communistische staat wordt.

Vijandig medium

Konstantin Paustovski bevindt zich op dat moment in Moskou. Hij is in september verslaggever geworden bij de krant Macht van het volk, door de bolsjewieken gezien als een vijandig medium. Hij woont in de buurt van de Nikitski-poort bij de Tverskojboulevard, samen met Jekaterina 'Katja' Zagorskaja, de vrouw met wie hij een jaar eerder is getrouwd. Zij is ook journalist. De episode is vereeuwigd in het tweede hoofdstuk van Begin van een onbekend tijdperk, 'Blauwe fakkels' - zij het dat Katja daarin niet voorkomt.

Vijf jaar geleden kwam de Nederlandse vertaler van Paustovski's werk, Wim Hartog, via diens aangenomen dochter Galina Arboezova in het bezit van de literaire nalatenschap van de schrijver. Een immense schatkamer vol brieven, dagboekfragmenten en aantekeningen. Hartog stelde daaruit het vorig jaar verschenen Goudzand samen, een wervelende, chronologische weergave van Paustovski's leven in diens eigen woorden. Lang niet al het materiaal uit de nalatenschap haalde het boek, er was te veel.

Konstantin Paustovski Foto Claudie de Cleen

Ooggetuige

Paustovski maakte voortdurend aantekeningen van wat hij zag en beleefde. Dat gebeurde in een staccato-stijl, op zorgvuldig volgeschreven pagina's - papier was schaars - om ruimte te besparen vaak zelfs zonder alinea's. De korte notities werkte hij later uit in dagboeken, waarvan hij overigens het bestaan om veiligheidsredenen altijd ontkende. Later gebruikte hij die aantekeningen als documentatie bij het schrijven van zijn memoires. Tussen de hier gepubliceerde notities en de weerslag daarvan in Begin van een onbekend tijdperk zit ruim dertig jaar.

Paustovski schreef als een ooggetuige van de geschiedenis, ook in Verhaal van een leven. Maar daarin gebeurde dat gestileerd, nadat de tijd zijn werk had gedaan en er ruimte was voor beschouwing en introspectie. De vaak moeilijk leesbare notities die hij gedurende zijn leven maakte, werden door zijn zoon Vadim pas na Paustovski's dood toegankelijk gemaakt en in het Russisch gepubliceerd.

Het zijn on-the-spot notities, de kale feiten en details van een revolutie door de ogen van een scherpe waarnemer. Paustovski schrijft zoals nu een twitteraar zou doen die aanwezig is bij een grote omwenteling, zonder direct te beseffen van welk historisch keerpunt hij getuige is. Alleen doet hij dat niet voor andere twitteraars, maar voor zichzelf, om de gebeurtenissen later weer te kunnen oproepen. Een goed voorbeeld van zijn werkwijze is de summiere notitie over zijn arrestatie en dreigende standrechtelijke executie. In Begin van een onbekend tijdperk heeft Paustovski aan dat geheugensteuntje genoeg om over drie pagina's gedetailleerd verslag te doen van de heikele situatie.

Gregoriaanse kalender

Het is niet altijd duidelijk op welke dag de notities zijn gemaakt. Op 23 oktober besluiten de bolsjewieken dat het moment voor een gewelddadige machtsovername daar is. Op 25 oktober, om twintig voor tien in de avond, wordt vanaf het slagschip Aurora, in de haven van Petrograd, een kanonschot afgevuurd. Daarop volgt de bestorming en verovering van het Winterpaleis, waar de Voorlopige Regering zetelt. In Moskou barsten de straatgevechten op 26 oktober in volle hevigheid los. Er vallen 700 doden. Op 2 november hebben de bolsjewieken Moskou onder controle.

De datering is die volgens de Juliaanse kalender die op dat moment in Rusland werd gebruikt. Enkele jaren later werd overgegaan op de Gregoriaanse kalender, waarmee alle data opschoven. De tweede revolutie begon op 25 oktober 2017, volgens de latere tijdsaanduiding op 7 november.


Lees fragmenten uit Paustovski's aantekeningen

Wim Hartog vertaalt fragmenten uit hét ooggetuigeverslag van de Russische revolutie
Journalist en schrijver Konstantin Paustovski beleeft de revolutie in Moskou. Een exclusieve selectie uit zijn blocnote-aantekeningen.

Meer over