Journalist is alleen op scherm nog een held

Cynische zuipschuit of onverschrokken idealist: hoe clichématig de fictieve journalist ook is, films met verslaggevers zijn een zelfstandig genre geworden.

The Newsroom

Sinds Carl Bernstein en Bob Woodward in de jaren zeventig de ene na de andere onderste steen bovenhaalden en aan het slot van hun ouderwetse spitwerk zelfs een president ten val brachten, is er van de heroïsche status van journalisten jammer genoeg niet veel meer over. En het wordt steeds erger.

Vorige week publiceerde het Centraal Bureau voor de Statistiek een onderzoek over het vertrouwen van burgers in zeven instanties. 'De pers' werd zelfs door de Tweede Kamer en 'ambtenaren' op achterstand gezet en eindigde roemloos als laatste.

Slechts ongeveer 30 procent van de Nederlandse bevolking zegt (nog) vertrouwen te hebben in de media. Het percentage is het hoogst in de regio Amsterdam (38 procent) en het laagst in Midden-Limburg (25 procent). De krant is allang geen mijnheer meer, en de rest van de media evenmin. De status van journalisten is sinds de jaren zeventig zwaar geërodeerd.

Gelukkig hebben we de duizenden films nog. En de tv-series. Daarin is de journalist soms nog wel een man of vrouw van statuur, een waarheidsvinder voor wie geen zee te hoog gaat: recent Mikael Blomkvist uit de Zweedse Millennium Trilogy (2010), de films naar de boeken van Stieg Larsson, of de journalisten uit The Newsroom, de HBO-serie uit 2012-2014.

Beeld Screenshot uit 'De Affaire' Vara

Aloud sjabloon

Vanavond begint op NPO 2 De Affaire, een driedelige dramareeks van de VARA waarin twee onderzoeksjournalisten van een tv-programma zich op grote kwesties storten: het mislukte fotorolletje van Srebrenica, illegale praktijken van de National Security Agency en de ontwikkeling van een Iraanse atoombom. Hier is het woord ambitieus op zijn plaats.

De serie, bedacht en opgezet door VARA-mediadirecteur Robert Kievit en journalist/onderzoeker Thomas Blom, past in een aloud sjabloon. De journalist is hier een vindingrijke en geëngageerde onderzoeker die onder moeilijke omstandigheden - en ondanks tegenwerking - de pijnlijke waarheid aan het licht brengt. Vaak moeten persoonlijke offers worden gebracht, zoals verwoesting van het gezinsleven.

Ook de achtergrond van de twee journalisten die zich in De Affaire door niets en niemand laten weerhouden om de waarheid boven tafel te krijgen, komt bekend voor. Peter Blok is de oudere, wat afgestompte journalist - afgestompte journalisten zijn altijd mannen - die een krachtig wapen heeft: zijn ervaring. Partner Kiki van Deursen is jong, onverschrokken en ambitieus.

House of Cards

Onmiskenbaar cliché

Aanvankelijk wantrouwen ze elkaar. Haar honger naar de waarheid is de motor van de journalistieke zoektocht, hij haakt aan en deelt de laatste slagen uit. En hij is natuurlijk net gescheiden en zij natuurlijk alleenstaand.

Hanro Smitsman, regisseur van De Affaire, geeft toe dat het cliché onmiskenbaar is. 'De ene journalist is de andere niet. En dé journalist bestaat niet.'

Anderzijds: 'We moesten een interessant stel neerzetten. Dit is fictie, het menselijke aspect weegt zwaarder dan het informatieve.' Bovendien: 'Clichés werken.'

Goed advies voor wie zich stort op het genre: de journalist in films en tv-series is slechts geïnspireerd door de werkelijkheid, het is niet de werkelijkheid zelf. Het beeld is onecht en vervormd, aangepast aan de wensen van de makers en het publiek.

En aan de tijdgeest. Het is geen toeval dat de journalist in films en tv-series de afgelopen decennia fors aan heldhaftigheid heeft ingeboet, uitzonderingen daargelaten.

In Ace in the Hole (1951) van Billy Wilder dwarsboomt journalist Kirk Douglas bewust een reddingsoperatie.

Zelfstandig genre

Alleen al in de Verenigde Staten zijn sinds de dagen van de stomme film meer dan tweeduizend films verschenen waarin journalisten centraal staan. Het cijfer wordt door hoogleraar Brian McNair genoemd in zijn essay Journalism at the Movies uit 2011. Na politie en detectives zijn journalisten voor filmmakers de populairste beroepsgroep. Films met journalisten zijn een zelfstandig genre geworden.

De reden, volgens McNair: 'De journalist is de personificatie van de vierde macht die de machthebbers nauwkeurig onderzoekt en controleert. Hij of zij gaat daar waar gewone burgers niet durven te gaan, rapporterend over het misbruik van de macht. De journalist bedreigt de macht en stuit daarbij vaak op verzet, wat de kern van vertellingen opwekt: conflicten, spanning en drama.'

Die tekst laat zich lezen als de synopsis van All the President's Men, de politieke thriller uit 1976 van Alan J. Pakula over het Watergate-schandaal. De artikelen van journalisten Bernstein (Dustin Hoffman) en Woodward (Robert Redford) hadden de val van president Nixon te gevolg. Mooier zou het nooit meer worden. De film is nog steeds de norm, een jaloersmakend icoon. En niet alleen voor journalisten.

Ook de makers van De Affaire spiegelden zich, in al hun bescheidenheid, aan All the President's Men. In een brief aan de medewerkers werd voor de opnamen expliciet verwezen naar de film - vanwege de waarheidsvinding natuurlijk, maar ook vanwege de stijl van filmen.

The WireBeeld AP
The Front Page (1931)

'Weinig ruis'

'Old school', noemt regisseur Smitsman van De Affaire het. 'Maar eigenlijk is het gewoon een terugkeer naar de basis.'

Het camerawerk is sober. Ook de grauwheid van Pakula's film zorgde voor inspiratie. 'Ik wilde weinig ruis. De scripts waren al ingewikkeld genoeg om te verfilmen.'

Smitsman noemt ook Salvador, de film uit 1986 van Oliver Stone. Een fotojournalist, gespeeld door James Woods, verslaat de burgeroorlog in El Salvador. 'Die film vind ik vooral interessant omdat een vorm van naïviteit wordt gekoppeld aan een sterke wil om de waarheid te achterhalen. Hij kan het onderwerp niet loslaten.'

Het beeld van de geobsedeerde onderzoeker, de gedreven luis in de pels van de macht, is allang niet meer intact. Al in de jaren dertig was in The Front Page (1931, Billy Wilder maakte in 1974 een remake) een ander type journalist te zien: de kettingrokende, cynische zuipschuit die de journalistieke regels aan zijn laars lapt en de waarheid manipuleert ten behoeve van een vet verhaal op de voorpagina.

Hoe geloofwaardig is De Affaire?

Nauwelijks, en een verrassing is dat niet. Om de aandacht vast te houden, moet de werkelijkheid worden versimpeld, met behulp van clichés. 'Als filmmaker heb je die nodig', zegt regisseur Hanro Smitsman.

In de eerste aflevering van het drieluik van de VARA is het mislukte fotorolletje van de massamoord in Srebrenica uitgangspunt van een journalistieke speurtocht. Vrijwel meteen wordt een pak geheime documenten overhandigd, door een vrouw die anoniem wil blijven.

Als het duo zelf besluit om een fotorolletje te ontwikkelen wordt het 'participerende journalistiek' genoemd en als de tijd tot de uitzending begint te dringen, zegt de hoofdredacteur 'denk aan de deadline!' De jacht is ingezet op 'dynamiet' die als het even meezit zal leiden tot 'Kamervragen.'

Verdwenen heroïek

Oók een cliché natuurlijk, maar pijnlijk was het, zozeer zelfs dat de deftige The New York Times tegen de film in verzet kwam. Het werd Hollywood hoogst kwalijk genomen dat het eerbiedwaardige vak zo door het slijk werd gehaald.

Het type journalist uit The Front Page rukte op in films. De rij is lang. In Ace in the Hole (1951) vertraagt een journalist (alcoholist, egoïst, ontrouw) een reddingsoperatie, om er exclusieve verhalen aan over te houden. Ook in Absence of Malice (1981) is de heroïek van het vak totaal verdwenen, met een naïeve journalist (Sally Field) die zich laat misleiden en zakenman Paul Newman opzadelt met een onterechte beschuldiging van moord. Uitgerekend de man die in All the President's Men als Bob Woodward de ene na de andere tegel lichtte, Robert Redford, creëerde twee jaar geleden een tegenhanger. In The Company You Keep oogt Shia LaBeouf nog wel als een journalist uit de jaren zeventig, maar is hij de idealen van het vak totaal vergeten. Scoren wil hij, meer niet.

All the President's Men

Ontmanteling van de journalistiek

Dat past in een ander tijdverschijnsel, de (dreigende) ontmanteling van de journalistiek. Ook die is zichtbaar gemaakt in films en tv-series. Het gevecht om lezers en kijkers (en adverteerders), politieke bemoeizucht en de moeizame omgang met de oprukkende alternatieve nieuwsbronnen staan in tal van films centraal.

Voorbeelden te over: Good Night and Good Luck (2005) van George Clooney waarin een harde nieuwsshow moet wijken voor een entertainmentprogramma of het vijfde seizoen van tv-serie The Wire waarin de journalistieke ethiek het thema is. Een regionale krant, The Baltimore Sun, wordt getroffen door bezuinigingen. Het aantal verslaggevers wordt ingekrompen, artikelen worden onzorgvuldig gecheckt en belangrijke onderwerpen halen de krant niet meer.

Onfeilbaar is de journalist nog maar zelden. Hoe gedreven, vindingrijk en ambitieus ook, zelfs de journalisten in House of Cards, Zoe Barnes van de Washington Herald voorop, tonen tal van gebreken - en nauwelijks scrupules.

Nee, dan The Newsroom, de HBO-serie over een nieuwsredactie waarin scenarioschrijver Aaron Sorkin het bekraste beeld van journalisten trachtte te restaureren. Uit zijn motivatie sprak een groot verlangen naar de tijd dat de romantiek nog niet uit de journalistiek was verdwenen, idealen nog een drijfveer waren en de financiële middelen bijna onbeperkt.

'Journalisten waren ooit de good guys van de popcultuur', riep Sorkin in herinnering. Soms waren ze dat inderdaad, ooit.

De Affaire - het mislukte fotorolletje, woensdag 21.05 uur, VARA, NPO 2.

Good Night and Good Luck

Gedenkwaardige journalisten in Nederlandse films en tv-series:

• Moedig en zonder autoriteitenvrees voldoet nieuwsjager Tibbe (Theo Maassen) in Minoes aan de hoogste journalistieke eisen. Hij krijgt hulp van Minoes (Carice van Houten), die hem in deze verfilming van het boek van Annie M.G. Schmidt een paar sappige primeurs toespeelt.

• Met Parool-journalist Renée Goes (Alwien Tulner) loopt het slecht af, in Baantjer. In het zevende seizoen wordt ze vermoord in een parkeergarage. De reden: de makers van de tv-serie hadden een reclame-overeenkomst met De Telegraaf gesloten.

• De 26-delige tv-serie De dageraad op RTL 4 uit 1991 gaat over een dagblad in moeilijkheden. Alarmerende verliescijfers, een redactiechef (Hugo Haenen) die voortdurend jacht maakt op vrouwelijke collega's, intriges: het is niets minder dan een wonder dat de krant elke dag verschijnt.

• Het zit Gijs Naber in de tv-serie Lieve Liza (2012) niet mee: de onbehouwen voetbaljournalist wordt gestationeerd bij vrouwenblad Liza. Tot overmaat van ramp krijgt hij de brievenrubriek onder zijn hoede.

• Waarom ze in De lift, de succesfilm van Dick Maas uit 1983, een journalist van het weekblad Nieuwe Revu speelde, heeft Willeke van Ammelrooy nooit kunnen achterhalen. 'Misschien had het blad geld in de film gestoken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden