Jos van Veldhoven.

Reportage Jos van Veldhoven

Jos van Veldhoven neemt afscheid bij de Nederlandse Bachvereniging

Jos van Veldhoven. Beeld Erik Smits

De Volkskrant volgde de artistiek leider en dirigent tijdens zijn afscheidsseizoen.

Het besluit kwam bij een glas wijn op een vakantie in Ierland, twee jaar geleden, met uitzicht op de Atlantische Oceaan. De fles Negroamaro uit Salento had hij van huis meegenomen. In 2018 moest het maar eens klaar zijn, vond Jos van Veldhoven (66). Hij zou dan 35 jaar artistiek leider en dirigent zijn van de Nederlandse Bachvereniging, het barokgezelschap dat bekend is door zijn jaarlijkse uitvoeringen van Bachs Matthäus-Passion in Naarden.

Hoewel het ensemble in 2021 zijn eeuwfeest viert, zou je kunnen zeggen dat Van Veldhoven de Bachvereniging (opgericht uit weerzin tegen de grootschalige Matthäussen van het Concertgebouworkest) heeft opgebouwd – en een paar keer ingrijpend heeft veranderd. Hoe is het om afscheid te nemen van een instituut waarmee je zo bent vergroeid?

Utrecht, november 2017

Hoe de Nederlandse Bachvereniging eruitzag toen Van Veldhoven in 1983 aantrad? ‘Als een bouwterrein’, zegt hij aan de keukentafel van zijn historische pand in het centrum van Utrecht. ‘Er was niks, behalve een bestuur en de Matthäus-traditie.’

Zo is het gegaan. Zijn voorganger, Charles de Wolff, was met ruzie vertrokken en had zijn koor meegenomen naar Leiden, op een paar zangers na die loyaal bleven. ‘We hielden audities voor een nieuw koor. Al bij de eerste repetitie werd duidelijk dat de twee bassen van de oude garde er een heel andere stijl van zingen op nahielden – groots en met een niet-aflatend vibrato – dan de nieuwe, vaak veel jongere zangers. Na het eerste concert zei ik: dit gaat eigenlijk niet, hè? Dat vonden zij ook. We hebben een afscheidsborrel gehouden in een café. Aan alles merkte je dat er een nieuwe tijd aankwam.’

De beweging van de historische uitvoeringspraktijk rukte op, waar Van Veldhoven groot aanhanger van is. Bachs muziek moest klinken op instrumenten die in Bachs tijd en omgeving ook werden gebruikt, oorspronkelijke speelwijzen werden herontdekt. ‘Voor onze eerste Matthäus belde de penningmeester mij op en vroeg: zullen we het Residentie Orkest weer inhuren? Dat lijkt me geen goed idee, zei ik. We moesten een eigen barokorkest oprichten. Toen was de reactie: wat is dat dan, een barokorkest? En hoe duur is dat?’

Dan laat hij een schilderijtje zien, een nieuwe aanwinst. Of de verslaggever weet waar dit is. Het toont de Pauluspoort die hier even verderop heeft gestaan. Dit is zijn hobby: Van Veldhoven verzamelt Utrechtse stadsgezichten, bij voorkeur van gebouwen die verdwenen zijn. Dat hij Bachs klankwereld reconstrueert, nee, zo ver wil hij niet gaan. Maar midden in Utrecht herbouwt hij toch mooi een stad die er niet meer staat.

Zwolle, december 2017

Het eigen barokorkest kwam er. Zoals er onder Van Veldhovens leiding meer kwam – en ging. Het koor, dat aanvankelijk nog vooral bestond uit goede amateurs en zangstudenten, werd geprofessionaliseerd. Toen hij ervan overtuigd raakte dat Bach geen grote koren had zoals we die nu kennen, ging hij werken met ensembles in solistische bezetting, soms aangevuld met een paar extra zangers – een praktijk waarmee de dirigent in Nederland pionierde.

Zo zal het vanavond ook gaan in de Grote Kerk in Zwolle. Bachs Weihnachtsoratorium staat op het programma. Van Veldhoven wil iets bijzonders doen: tussen Bachs muziek door laat hij stukken van moderne componisten horen, zoals Benjamin Britten. ‘Dan zijn de oren weer even opgefrist. Het valt me op dat het publiek achteraf zegt dat ze die stukken zo bijzonder vonden, terwijl je, als je alleen Britten zou uitvoeren, waarschijnlijk geen zaal uitverkoopt.’

1952 – geboren in ’s-Hertogenbosch, waar hij in kerkkoren zingt en orgel- en pianoles krijgt

1971 – studeert medicijnen in Utrecht, stapt twee jaar later over op muziekwetenschap

1973 – medeoprichter van de groep Camerata Trajectina, lid tot 1977

1976 – oprichter Utrechts Barok Consort en dirigent van de Utrechtse Bachcantatediensten

1977 – begint studie orkestdirectie in Den Haag bij Louis Stotijn en Pierre Stoll, twee jaar later koordirectie bij Frans Moonen

1983 – artistiek leider Nederlandse Bachvereniging

1989 – oprichting Cappella Figuralis: het solistenensemble (tot 2005) van de Bachvereniging dat zich op 17de-eeuwse muziek richt

2014 – lancering All of Bach, waarop elke vrijdag een stuk van Bach gratis online wordt gezet

Het publiek is kieskeuriger geworden door de jaren heen, merkt hij. Hij mist ‘de gretigheid om te willen ontdekken’ weleens. ‘Voordat ik bij de Bachvereniging kwam, was ik dirigent van het Utrechts Barok Consort. In de jaren zeventig en tachtig maakte het nauwelijks uit wat je precies speelde. Je zette Monteverdi op een poster en de mensen kwamen.’

Wat er nog meer veranderd is? ‘Ik realiseer me dat door de ontkerkelijking een tekst van een Bach-cantate voor veel luisteraars nu gewoon een verhaal is. Dat maakt het moeilijker om Bachs wereld te doorgronden. Achter ieder woord in een cantate schuilt een boek. Maar als concertbezoekers me na afloop aanspreken, gaat het bijna altijd over algemene, diepe, menselijke emoties, zelden over die Bijbel.’

De kerk is straks wel afgeladen, en Van Veldhoven, een ex-katholieke agnost die zich voor zijn lol verdiepte in lutherse preken uit de 17de eeuw, klaagt niet. Eerst wacht een stamppotbuffet voor alle musici. Hij is niet het type dirigent dat afstand bewaart om boven de partijen te kunnen staan. Hoe je zo goed mogelijk een lamsbout bereidt, vraagt hij aan een bas. Terug in de kerk, midden in een verhaal, lijkt het alsof er ineens een knop wordt omgezet. Hij staat uit. Hij moet zich voorbereiden, nu.

Jos van Veldhoven. Beeld de Volkskrant

Utrecht, maart 2018

Soms twijfelt Van Veldhoven. Moet hij dit mooie ensemble, deze vriendenclub – want dat is het óók – nou echt verlaten? Een vast verband bij een koor of orkest komt er niet meer. Waar vindt hij nu zoiets bijzonders als de Bachvereniging, waar hij met een halve zin kan bereiken waar hij bij een symfonieorkest een halve repetitie voor nodig heeft? Werken met deze zelf bijeengebrachte groep musici is een luxe, en luxe werkt verslavend.

Maar er zijn ook dingen die hij niet zal missen. Laat thuiskomen en dan wakker liggen omdat hij de film van een concert nog eens in zijn hoofd afspeelt. De spanning. ‘Soms loop ik op een concertdag als een zombie door het huis, dan weet ik echt niet wat ik moet doen. Dan ga ik maar mails beantwoorden, een schemaatje maken... Ja, dan loop ik echt met mijn ziel onder mijn arm. Het zijn hectische jaren geweest en ik kijk uit naar wat meer balans.’

Die hectische jaren hebben alles te maken met wat misschien wel zijn grootste wapenfeit is: All of Bach. In 2014 nam de Bachvereniging zich naar Van Veldhovens idee voor om tot het 100-jarig bestaan in 2021 alle werken van Johann Sebastian Bach op te nemen, in beeld en geluid, met achtergrondinformatie. Iedere vrijdag wordt er een nieuw stuk online gezet op allofbach.com. Een duur, tijdrovend project – de hele organisatie moest worden afgestemd op de vrijdagse publicatie.

Hoe zijn leven er na zijn ‘pensioen’ uitziet? Rustiger dus. Hij stopt ook als docent aan de conservatoria van Den Haag en Amsterdam. ‘Ik blijf wel masterclasses geven, dat vind ik erg bevredigend. Je kunt in korte tijd een enorme afstand afleggen. En af en toe zal ik nog een gastdirectie doen.’

Eerst wacht zijn laatste Matthäus-tournee. Hij weet dat hij weinig zal slapen.

Naarden, maart 2018

De Matthäus-uitvoering op Goede Vrijdag in de Grote Kerk van Naarden staat onder hoogspanning. Niet alleen omdat, zoals de traditie wil, dan de kabinetsleden en andere notabelen langskomen. Voor het eerst sinds jaren wordt de Matthäus ook weer live uitgezonden op tv. Het concert op Stille Zaterdag is op een andere manier beladen. Bij de laatste uitvoering komen de familieleden en vrienden, de medewerkers. En dit wordt echt de allerlaatste ‘van Jos’.

Veertien heeft hij er deze tournee gedirigeerd, inclusief een besloten uitvoering voor een mecenas in België – veertien keer die grofweg 160 minuten waarvan hij eigenlijk iedere noot wel kent. Toch wiste hij ook voor deze tournee weer de aantekeningen in zijn partituur: Bach verdient beter dan routine. Om het steeds minder bijbelvaste publiek bij de hand te nemen, heeft Van Veldhoven iets bedacht. Voor het stuk begint, zingt hij met de hele kerk het koraal (een luthers kerklied) dat Bach verwerkte in het openingskoor, zodat het publiek bewuster luistert.

In de lange pauze tussen de twee delen (ook traditie: de high society koestert een uitgebreide lunch) is er een receptie in het stadhuis. Er zijn veel toespraken voor de vertrekkend dirigent, maar zelf blijft hij achterin het gezelschap hangen, alsof hij niet in het middelpunt van de belangstelling zou moeten staan. De nieuwe directeur, Willemijn Mooij, vertelt over die winterdag, lang geleden, dat op het kantoor de verwarming was uitgevallen. Jos was er speciaal naartoe gefietst om het personeel wat flesjes Jägermeister te brengen, zich niet realiserend dat het ook mogelijk was dat men het werk thuis zou voortzetten. Er was niemand.

Iedereen lacht.

Typisch Jos.

Als een paar uur later het laatste akkoord is gespeeld, vallen de musici elkaar betraand in de armen.

’s-Hertogenbosch, mei 2018

De Matthäus-uitzending op tv was een onverwacht succes. Er hebben 350 duizend mensen gekeken. Eén concert geeft Van Veldhoven nog met de Bachvereniging, op 18 juni in het Utrechtse TivoliVredenburg. Dan wordt ook zijn opvolger gepresenteerd, de violist Shunske Sato, die eigenlijk al lang een bekend gezicht is: hij is sinds vijf jaar concertmeester van het ensemble.

Tussendoor leidt Van Veldhoven nog wel een paar concerten bij de Philharmonie Zuidnederland, met werk van Telemann en Pergolesi. De eerste is in zijn geboortestad, ’s-Hertogenbosch. Als kind zong hij, de oudste van acht kinderen, in de koren van de Sint-Janskathedraal en de Sint-Jacob.

Gastdirecties: Van Veldhoven heeft er een haat-liefdeverhouding mee. Anders dan andere grote namen in de Nederlandse oude muziek, zoals Frans Brüggen en Ton Koopman, heeft hij nooit zo’n groot klantenbestand opgebouwd. En waar Koopman bijvoorbeeld voor de Berliner Philharmoniker stond, was Van Veldhoven vooral te vinden in meer bescheiden oorden, Detmold (Noordrijn-Westfalen, 73.899 inwoners) bijvoorbeeld.

‘Waar ik moeite mee heb, is dat veel symfonieorkesten de muziek van Bach of tijdgenoten de 19de eeuw in trekken’, zegt hij. ‘Bij een Matthäus wordt zo’n orkestaandeel vaak vooral gezien als koorbegeleiding. Bovendien heb je in een orkest een bepaalde hiërarchie: de aanvoerder van de cellogroep krijgt nou eenmaal de solo. Maar wat als er een rij verderop iemand zit die veel beter barok kan spelen? Zoiets kun je gewoon niet aanpakken, dat wordt niet geaccepteerd, dat frustreert me dan.

‘Het geeft wel aan hoe verwend ik ben. Bij de Bachvereniging hebben we een cultuur op kunnen bouwen waarin het onderscheid tussen zangers, instrumentalisten en solisten totaal weg is. Die cultuur, waarin iedereen open is en meedenkt, waarin altijd een zeker fanatisme voelbaar blijft, is waar ik het meest trots op ben. Bij ons durft de altviolist een aanwijzing te geven aan de eerste fluitist: dat ben ik nergens anders tegengekomen. Die vanzelfsprekendheid van het muziek maken is wat ik het meest ga missen.’

Jos van Veldhoven neemt afscheid tijdens het Vriendenconcert van de Nederlandse Bachvereniging, 18/6 in TivoliVredenburg, Utrecht. Het programma blijft een verrassing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.