Interview Jos de Jager

Jos de Jager bevestigde een camera op het lichaam van een verwarde man. Het resultaat daarvan brengt zijn verwarring over op de kijker

Drie jaar lang volgde televisiemaker Jos de Jager zijn hoofdpersoon Will, een man die ervan overtuigd is dat hij wordt gevolgd en bespied en daarvoor bewijzen filmt. Via de camera zien we de wereld door de benauwende blik van Will. Maar wie stalkt nu wie?

Een bodycam op de het lichaam van Will.

Halverwege de documentaire Verward levert hoofdpersoon Will bewijs voor zijn beweringen. Hij diept uit zijn vuilnisemmer kaaskorsten op van het ontbijt en houdt ze voor de camera. Dan loopt hij zijn portiek uit en wat ligt daar op de stoep? Juist, precies zo’n kaaskorst. Als dat geen onomstotelijk bewijs is dat zijn onderbuurman hem voortdurend in de gaten houdt. Dat hij alles van hem weet. Wat hij eet, wat hij doet, wat hij denkt. En niet alleen zijn onderbuurman. Het is Wills stellige overtuiging dat een groot deel van de wijk in zijn woonplaats Den Bosch aan groepsstalking en mindmonitoring doet.

Het mag een klein wonder heten dat regisseur Jos de Jager het vertrouwen van Will heeft gewonnen en hem heeft kunnen overhalen drie jaar lang een camera mee te dragen om zijn dagelijkse leven te documenteren. De 36-jarige EO-programmamaker heeft al documentaires gemaakt over de gevolgen van het prenataal opsporen van het syndroom van Down (De laatste downer) en de robotisering in de zorg (Nooit meer eenzaam met Zora, een zorgrobot). Verward laat eenzelfde maatschappelijke betrokkenheid zien. Het is een indringende situatieschets van een verwarde man. Doordat de camera is bevestigd aan het lichaam van Will, kijken wij mee met zijn benauwende blik: Will bekvechtend met zijn onderbuurman, Will die een buurtbewoonster achtervolgt terwijl hij haar, ironisch genoeg, belaagt met de woorden ‘Waarom stalk jij mij?’, of Will die verhaal gaat halen bij de woningbouwvereniging. 

Will is de buurtbewoner die geregeld de krant haalt omdat hij overlast veroorzaakt en onaangepast gedrag vertoont. Een van de mensen die zich net staande houden in de buurt, maar van wie iedereen denkt: als dat maar goed gaat.

En zo’n persoon hangt u een camera om, om hem zijn leven te laten filmen. Was u niet bang dat dat juist zijn paranoia zou voeden?

‘Eerlijk gezegd begon het in 2016 met de vorm, later kwam de hoofdpersoon. In Denemarken heb je een tv-serie First Point of View, waarin mensen uit alle lagen van de samenleving zo’n camera een paar weken meedragen en hun leven filmen. Van pooier tot schoonmaker. Daardoor sta je bijna in hun schoenen. Zoiets wilde ik ook. En een verward persoon was de ideale protagonist. Zo iemand is degene over wie altijd wordt gesproken, maar die nooit zelf aan het woord komt. Ja, we kennen de cijfers. En we zien misschien iemand op tv met wie het inmiddels beter gaat, die dan vertelt dat hij een in psychose de snelweg is opgelopen. Maar het leek mij zo interessant om rechtstreeks te zien en beleven wat zo’n man in zijn buurt meemaakt als hij nog midden in die struggle zit.’

Dan moet je vervolgens nog iemand vinden die wil meewerken.

‘Ik ben onder meer in Nijmegen naar de brooduitdeeldienst voor daklozen geweest. Ik heb met iemand van het Leger de Heils de daklozenopvang in Eindhoven bezocht. Het leverde niets op. Later bedacht ik dat ik in de verkeerde hoek zocht. Het is juist de groep mensen die nog zelfstandig woont die in het nieuws komt. Maar waar moet je dan zoeken? Ik werd op een gegeven moment zo radeloos dat ik op goed geluk maar zoekwoorden als ‘verward’ op YouTube heb ingetikt.’

Dat bleek een gouden ingeving. Will had namelijk vanaf 2011 zelf filmpjes gemaakt van zijn buurt en buurtgenoten en die op YouTube gezet. Voor hem dienden die als bewijs dat hij het slachtoffer was van buurtstalking. Het medium was zijn instrument om dat wereldkundig te maken.

De ideale kandidaat omdat hij niet afkerig was zijn eigen omgeving te filmen?

‘Precies. We hadden voor het filmen weliswaar verschillende motieven: hij wilde zijn gelijk halen. Ik wilde een portret maken, maar het kwam mooi samen. Het pakte nog om een andere reden goed uit. Je kunt terecht kritiek krijgen als je iemand met zulke stalkingstheorieën met een camera uitrust. Er bestaat het gevaar van uitlokking. In hoeverre wijkt het gedrag van de filmer of gefilmde af van een situatie zonder die camera? Maar dat probleem was nu ook in één keer opgelost. Want voor Will maakte die camera al deel van zijn uitrusting. Filmen was zijn dagelijkse routine.’

Ook om een andere reden fungeert Will als ideale hoofdfiguur. Hij is een man die zich niet zo gemakkelijk laat wegzetten als compleet gestoord. Daarvoor hij is te coherent, te welbespraakt. In een rechtbankscène waarin het geschil tussen hem en zijn woningbouwvereniging wordt behandeld, drukt hij zich keurig uit. Op het eerste oog hebben we hier te maken met een nette, misschien wat drammerige man. Iemand met wie je, als kijker, bereid bent een eind mee te gaan. Maar ook iemand die je kwijtraakt wanneer hij ’s nachts de radio keihard aanzet om vermeende afluisterpraktijken te dwarsbomen, en zijn vijanden satanisten noemt en hij beweert dat hij boodschappen krijgt van ‘de Pleiadiërs’.

Was u met het beeldmateriaal voortdurend op zoek naar de nuance? Aan de ene kant wilt u de hoofdpersoon niet op voorhand afschilderen als volledig van de wereld. Aan de andere kant wilt u evenmin de situatie bagatelliseren.

‘Dat hoefde niet. De situatie waarin zo’n man verkeert is, van zichzelf al heel genuanceerd. Dat is deel van het probleem. Kijk, Will is verward, dat is duidelijk. Maar die verwardheid wordt ook getriggerd. Het kan zomaar zijn dat zijn onderbuurman, niet bepaald een lieverdje, na een aanvaring besluit gewoon wraak te nemen. Het is een natuurlijke reactie. Je ziet het in die scène waarin Will opnamen maakt van een andere buurtbewoner die ’s nachts met een zaklantaarn door zijn raam flitst. Als kijker denk je: die vent is terug aan het pesten. Will denkt alleen: zie je wel, ze zitten achter me aan.’

Ging u met hem over dat soort zaken in discussie?

‘Af en toe. Op een gegeven moment weet je dat je hem toch niet kan overtuigen. In de film zeg ik ook dat het me verstandig lijkt dat hij contact opneemt met de ggz. Dat heb ik al drie jaar lang tegen hem gezegd. Hij neemt het toch niet aan. Je bent vooral heel moe als je bij hem bent langs geweest.’

Drie jaar lang bent u, naast zijn ouders, zo’n beetje zijn enige sociale contact geweest. Heeft dat uw kijk op de problematiek veranderd?

‘Ik heb wat meer mededogen gekregen, voor beide kampen. Als je in die buurt woont, word je op een gegeven moment helemaal gek als je weet dat je steeds wordt gefilmd. Ik ben weleens bij buurtgenoten aan de deur geweest om ook met hen te praten. Belde ik aan en voelde ik dat er iemand mee zat te kijken. En ja hoor, daar hing Will uit het raam. Aan de andere kant: hij heeft zelf ook dat gevoel, 24/7. Dat is het ironische.’

Wat moet de documentaire dan bewerkstelligen in dat enerzijds-anderzijdsverhaal?

‘Ik hoop dat die een stem wordt in de maatschappelijke discussie. Een stem zonder een mening. Ik weet dat dat laf klinkt, maar ik wil begrip tonen voor al die worstelingen om tot juiste beslissingen te komen in deze situaties. Je kunt niet zomaar zeggen: ‘O, die man die functioneert niet, sluit hem maar op.’ Hij is niet alleen een zonderling die zijn buren filmt; hij is een persoon met ook goede dagen. Dat verwarde in de titel slaat ook een beetje op de autoriteiten die niet weten wat ze ermee aan moeten. Je ziet de wanhoop bij de woningbouwvereniging. Die wil graag sociaal zijn maar heeft ook te maken met andere huurders. De wijkagent die na een appelgooi-incident poolshoogte komt nemen en zegt: ‘Ik kan ook niets meer doen.’ En weg is-ie. De rechtbank geeft een strafje en dan is het weer pappen en nathouden. Dat is een beetje het probleem van Will: het is allemaal net niet erg genoeg. Als hij iemand in zijn rug zou steken is het andere koek. Maar hoe weet je nu wanneer en hoe je moet ingrijpen voordat het zover komt?’

Verward, 25/3, 20.55 u., NPO 2.

Zelfportret.

Will, de hoofdpersoon uit de Jos de Jagers Verward heeft inmiddels de documentaire gezien. Een spannend moment voor De Jager, want ‘Will had al zijn zelf geschoten materiaal nog nooit gezien. Hij had me carte blanche gegeven. Hij heeft gezegd: ‘Ik heb er geen zicht op. Je kunt me knettergek neerzetten, maar doe ermee wat je wilt.’’ Het resultaat beviel Will. ‘Hij gaf de film een acht.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden