RecensieKapitalisme en klimaat

Joris Luyendijk en Kees van Lede voeren beschaafde conversatie over toekomst van het grootbedrijf ★★★☆☆

Verwacht geen baanbrekende inzichten of onthullingen over het grootbedrijf: de briefwisseling van journalist Joris Luyendijk en ondernemer Kees van Lede is vooral een beschaafde conversatie van gelijkgezinden.   

Beeld Martyn F. Overweel

De pessimist van de twee is journalist Joris Luyendijk. Actie voor een beter klimaat is vechten tegen de wanhoop: ‘De tandpasta is uit de tube, die krijg je er niet meer in.’ De optimist is Kees van Lede, de ondernemer. Klimaat is een uitdaging, die steeds meer grote bedrijven aangaan: ‘Op de Sustainability Index moet je als bedrijf goed voor de dag komen.’

Luyendijk en Van Lede ontmoetten elkaar hoog boven Londen, in het gebouw van de grootste bank ter wereld, JP Morgan. Van Lede zit daar nog in de internationale adviesraad. Ooit begon hij bij Shell, hij stapte over naar McKinsey, was voorzitter van werkgeversclub VNO en topman van AkzoNobel. Daarna kwam het verzamelen van commissariaten: Heineken, Philips, Sara Lee, Air France-KLM, De Nederlandsche Bank. Alsof dit netwerk nog niet imposant genoeg is, frequenteerde Van Lede de Bilderberggroep, de Trilateral Commission en businessschool Insead.

Luyendijk, die een megahit scoorde met zijn relaas over de mores van bankiers in de Londense City, Dit kan niet waar zijn, houdt Van Lede voor dat hij zijn memoires op schrift moet stellen. Jammer genoeg houdt die de boot af. In plaats daarvan schrijven de twee elkaar vanaf april 2018 brieven over de toestand in de wereld in het algemeen en in het bijzonder over de onhoudbaarheid van het ‘geglobaliseerde aandeelhouderskapitalisme’.

De brieven zijn van meet af aan bedoeld voor publicatie. De heren schrijven elkaar uitgebreid, met geruime tussenpozen. Het is een beschaafde conversatie van gelijkgezinden, zonder dat het komt tot baanbrekende inzichten of intieme blikken in de keukens van het grootbedrijf. Luyendijk probeert Van Lede daartoe wel aan te sporen, maar die houdt stug vol dat je de betekenis van onderonsjes tussen staatslieden, captains of industry en een enkele hoofdredacteur van The Economist vooral niet moet overschatten.

Beeld Balans

Voor Luyendijk is de Brexitsaga een bron van voortdurende verbijstering. De Brexit blijkt voor hem zelfs de reden om van Londen, waar hij voor The Guardian werkte, terug te verhuizen naar Amsterdam. De implosie van het Britse politieke systeem is volgens Luyendijk vooral te wijten aan het districtenstelsel. Dat splijt niet alleen Labour en de Tories over de Brexit, maar maakt het ook onmogelijk een – node gemiste – groene partij tot bloei te brengen.

Gebrek aan moreel besef

Fatsoen moet je doen, is het motto van tycoon Kees van Lede. Hij hekelt het gebrek aan moraliteit bij een farmaceut als Novartis, die de prijs van een medicijn met de factor zes vermenigvuldigde. Zo roep je tegenkrachten op tegen de liberale wereldorde die – zeker buiten Europa – de mensheid zoveel goeds heeft gebracht. Zo roep je protectionisme, populisme en nationalisme over je af. Van Lede verwijt Macron de opstand van de gele hesjes zelf te hebben uitgelokt door de vermogensbelasting van zijn voorganger Hollande af te schaffen. Hij prijst eurocommissaris Margrethe Vestager voor het bestraffen van techgiganten Google en Facebook en het verbieden van de fusie van treinbouwers Siemens en Alstom. Want, zo luidt zijn analyse, deze monopolisten bedreigen de vrije markt. Om dezelfde reden moeten de Chinezen niet van de Europese markt worden geweerd, al moet je er wel voor zorgen dat vitale infrastructuur niet in hun handen valt.

Luyendijk dringt er bij zijn penvriend op aan de correspondentie af te sluiten met een programma voor ‘het eerste kabinet-Van Lede’. Van Lede blijkt geen hemelbestormer. Het aanpakken van flexbanen, zoals de commissie-Borstlap bepleit, is geen goed idee. Iets meer vermogensbelasting dan? Vooruit, mensen die meer dan 10 miljoen waard zijn, kunnen wel een veer laten. Topambtenaren moeten 30 procent meer betaald krijgen. Het meest vergaande voorstel van Van Lede is het betrekken van werknemers bij de onderneming door ze medeaandeelhouder te maken.

Verlichte ondernemer

Kees van Lede komt in zijn bijdragen goed uit de verf als een verlichte ondernemer, die rekening wil houden met andere belangen dan die van de aandeelhouders. In plaats van de fixatie op kwartaalcijfers dringt Van Lede aan op het herstel van moreel besef bij het internationale bedrijfsleven nu de planeet gered moet worden. Luyendijk voelt meer voor een malus als tegenwicht tegen de bonus: stel bestuurders persoonlijk aansprakelijk voor hun wandaden.

In zijn laatste brief beklaagt Luyendijk zich over de ‘vervuiling van de publieke opinie’. Slechte informatie is gratis op het web beschikbaar en hoogwaardige, geverifieerde informatie zit achter een betaalmuur. Zo wordt goed geïnformeerd zijn volgens Luyendijk een luxe voor de bovenlaag. Zijn oplossing overtuigt niet echt: kwaliteitsmedia zouden hun journalistiek gratis beschikbaar moeten stellen. Financiering moet dan komen uit een ‘derde geldstroom’ van vrijwillig donerende lezers. Maar dat heeft weer als nadeel, onderkent Luyendijk zelf, dat de redacties die donateurs naar de mond gaan praten. Onafhankelijke journalistiek heeft een prijs, al is een online-abonnement ook voor de minder gefortuneerde lezer echt geen onneembare drempel.

Kees van Lede en Joris Luyendijk: Pessimisme is voor losers – Op de rand van een nieuwe tijd

Balans; 256 pagina’s; € 21,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden