'Joost Zwagerman is een vlam geweest die zichzelf heeft uitgedoofd'

Onmatigheid is ook hem niet vreemd, toch zette hij het mes in de lijvige essaybundel van zijn overleden vriend. Peter Buwalda maakte een bloemlezing van Joost Zwagermans Americana: van 1.200 naar 400 bladzijden.

Peter Buwalda, schrijver en goede vriend van Joost Zwagerman. Beeld Linda Stulic

Alleen al in lijvigheid is het een typisch Zwagermanboekwerk, een eerbetoon aan de in 2015 overleden schrijver en columnist. Vandaag verschijnt een bloemlezing van Joost Zwagermans boek Americana, samengesteld door zijn goede vriend en collega Peter Buwalda (44).

Hoe was het om je vriend te matigen en zijn 'dubbele baksteen', zoals je het noemt, van 1.200 bladzijden terug te brengen naar 400?

Grinnikt: 'Andersom is zwaarder. Maar het was nog een aardige klus, ik heb er drie weken onafgebroken aan gewerkt. De inleiding schrijven vond ik ook moeilijk, om in één stuk Joost recht te doen. En ik ben niet zo iemand die schrijft op bestelling, dus ik zag er best wel tegenop.'

Je schrijft in die inleiding dat Zwagerman onstuitbaar en obsessief was.

'Ja, dat zie je alleen al in zijn sterke drive om telkens weer te schrijven over een boek dat hij had gelezen of een schilderij dat hij had gezien. Dat is namelijk nogal een klus. Een roman schrijven is iets wat zichzelf op een gegeven moment voortstuwt, maar die essays van Joost moesten elke keer weer een koude start maken. Hij moest zelf de ideeën aandragen, alles moest uit hemzelf komen. Dat is anders dan een recensent die in loondienst bij een krant werkt en elke week een boek krijgt zoals ze een dolfijn in Harderwijk een vis toewerpen. En dan wist Joost ook nog dat het niet veel gelezen zou worden. Met zijn romans Buitenvrouw en Vals licht bereikte hij honderdduizenden lezers, maar als er een paar duizend mensen voor zijn essaybundels naar de boekhandel gingen, vond hij het prima. Mensen zeggen weleens dat hij kennelijk te weinig inspiratie had om een nieuwe roman te schrijven, maar daar geloof ik geen donder van. Want ten eerste zag Zwagerman het niet als een inferieur genre en ten tweede is het moeilijker. Het is een soort journalistiek zonder dat je de hete adem van de actualiteit in je nek voelt. Ik vind het bewonderenswaardig.'

Buwalda & Zwagerman

Peter Buwalda (1971) studeerde Nederlands aan de Universiteit van Utrecht. Hij schreef verhalen en essays voor onder meer De Gids, Vrij Nederland en Hollands Maandblad en was redacteur bij diverse uitgeverijen. In 2010 debuteerde hij met de roman Bonita Avenue. Het werd een bestseller. Op dit moment werkt hij aan zijn tweede roman en is hij columnist bij de Volkskrant. Joost Zwagerman (1963-2015) leerde hij kennen tijdens zijn redacteurschap bij het poptijdschrift Wah-Wah. Buwalda: 'We vroegen hem als gastredacteur. Het nummer werd drie keer zo dik en drie keer zo goed als normaal. Andere gastredacteuren vergaderden een keertje mee.' De correspondentie tussen het tweetal besloeg ongeveer vijfhonderd e-mails.

Herkenden jullie elkaar in die mateloze belangstelling voor dingen? Jij kocht ooit de complete klassieke inboedel van een platenzaak op. Van nul klassieke platen naar alles.

'Die mateloze dwang en zucht naar alles volledig willen weten is bij Joost en mij hetzelfde. Daarom las ik ook zo graag zijn stukken. Wikipedia is niet te doen, dat is droge rijst, terwijl zo'n stuk van Joost een heel gerecht is.'

Wat zit achter die gulzigheid, denk je?

'Ik weet het niet... Laatst werd me in een interview voor het tijdschrift Linda gevraagd: 'Waarom verdiep je je niet in jezelf?' Dat vind ik dus saai. Ik ken mezelf inmiddels wel. Ik richt me ook liever niet op andere mensen. Die vind ik vaak wel aardig, maar dat houd ik niet lang vol. En dan ga ik naar een andere navel zitten kijken, dat vind ik geen vooruitgang. Maar uitzonderlijke oeuvres, zoals van Gerard Reve, Michel Houellebecq of Vladimir Nabokov, komen van niet zomaar mensen. Die ga ik niet in de plaatselijke kroeg tegenkomen. Ik vind het boeiender om me bezig te houden met Mozart dan met mezelf.'

Heb je die gulzigheid op meer gebieden?

'Zet me op een dansfeestje en ik ga absoluut als laatste naar huis. Na die fotoshoot voor Linda kreeg ik een dure doos chocola. Dan eet ik er meteen zes, zeven, acht, negen op. Toen heb ik de rest maar doorgespoeld door de plee. Ik dacht: anders vreet ik ze binnen twee dagen allemaal op. Zo bescherm ik mezelf tegen desastreuze mateloosheid. In de liefde ben ik ook heel onbegrensd. Ik ben niet vaak alleen geweest in mijn leven. Er is zelfs een tijd geweest dat mensen mij vroegen: 'Hoeveel dagen ben je nou eigenlijk vrijgezel geweest Buwalda?' En dan zei ik: 'Min 31 haha.' Na mijn vorige relatie met Suzanne (Rethans, columnist bij tijdschrift JAN, red.) ben ik wel enige maanden alleen geweest. Inmiddels heb ik een nieuwe vriendin. Ik vind een vrouw in mijn leven heel leuk. Mijn vrienden hoef ik niet veel te zien, maar als ik verliefd ben op iemand, bevalt haar nabijheid me juist heel erg. Dus daar ben ik ook wel mateloos in.'

Joost vond het moeilijk om zich te houden aan het maximaal aantal woorden. De columns die hij inleverde waren steevast te lang, zo ook het Boekenweekgeschenk dat hij in 2010 schreef.

'Dat is typisch Joost inderdaad, daar begreep ik dan weer niks van. Bij mij mag je geen komma verplaatsen, dan word ik kriegel. Maar Joost leverde gewoon 150 procent in en dan mocht de opdrachtgever er zelf 100 procent van maken. Mijn column is altijd precies de gevraagde 525 woorden. Ik zeg ook weleens tegen de eindredacteur: 'Tel even het aantal woorden', want dan ben ik natuurlijk trots, haha. Als niemand het ziet, vind ik het ook wel jammer.'

Tijdens het schrijven van je debuutroman Bonita Avenue sliep je jarenlang vier uur per nacht en zag je eruit alsof je terminaal was. In die mateloze werkdrift lijk je ook op Zwagerman.

'Ik denk dat wij qua schrijven wel een verschillend soort mateloosheid hebben, hoor. Joost heeft natuurlijk heel veel boeken gepubliceerd. Ik niet tot dusver. Dus het is raar om mij dezelfde mateloosheid toe te bedelen. Alsof ik zeg: 'Ik ben de nieuwe Adri van der Heijden, alleen moet ik nog even op gang komen', haha. Maar ik schreef wel veel nachten door, dat was toen wel mateloos ja.'

Werk je nu niet meer zo?

'Ik werk wel hard, alleen niet meer zo bizar hard. Maar dat obsessieve doortikken was vroeger ook wel makkelijk, want dacht je dat ik toen werd gevraagd voor een fotoshoot van Linda? Nee, niemand wist wie ik was. Dan ga je vanzelf wel mateloos hard werken. Er was gewoon niets anders te doen. Niemand had mij nodig. En dat is nu wel anders natuurlijk. Het is op dit moment eerder een worsteling geworden tegen de verleiding. Ik heb bijvoorbeeld acht buitenlandreizen afgezegd omdat ik wilde werken. Er zijn zoveel liflafjes.'

Herken je je in Zwagerman, in de zin dat versnippering op de loer ligt?

'Het beeld dat Joost versnipperd was, bestrijd ik. Het was gewoon een verlegging van zijn aandacht.'

Versnipper je als romancier als je tegelijkertijd columnist bent?

'Nee, het schrijven van een column wilde ik graag leren en ik vind het leuk om te doen. En als er over anderhalf jaar een tweede boek van mij ligt dat anderhalf keer zo dik is als Bonita Avenue, dan hebben we het nergens meer over. Dan heb ik het nog redelijk snel gedaan, kan ik je vertellen. Reken maar uit: het wordt ongeveer achthonderd bladzijden dik, daar heb ik dan zevenenhalf jaar over gedaan, dat is toch de omvang van drie kloeke romans. Versnipperd klinkt gewoon niet goed. Dat is niet iets waarmee je de Nobelprijs gaat winnen, met een versnipperd oeuvre.'

Is 'veelzijdig' een beter woord?

'Voor Joost? Ja, veel beter. Grappig is dat, want je kunt zeggen dat het hetzelfde is. Maar versnippering ligt absoluut op de loer als je niet 'nee' tegen van alles zegt. Zwagermans bloemlezing is echt een extraordinaire actie, dat zou ik normaal niet doen. Maar als je vriend op die manier uit je leven verdwijnt en er wordt een beroep op je gedaan om die bloemlezing te maken, dan moet je wel een heel koude kikker zijn om te zeggen dat je geen tijd hebt. En ik doe wel eens iets omdat ik het leuk vind. Dat zie je Adri van der Heijden niet snel doen, denk ik. Leuk is niet echt een argument voor zo iemand. Voor iemand als Grunberg ook niet, heb ik de indruk. Leuk is mijn vijand. Want wanneer ik iets leuks doe, ben ik niet aan het schrijven. Grunberg weet het leuke en het aangename trouwens nog wel te combineren, want die is altijd op reis. Al lijkt mij dat verschrikkelijk.'

Joost Zwagerman in 2009. Beeld anp

Waarom?

'Ik vind reizen echt een overschatte bezigheid. Het enige wat ik echt leuk vind op reis, is goede boeken lezen. Maar ja, dat is toch een beetje alsof je naar de andere kant van de wereld gaat en daar Netflix gaat kijken. Ik beleef er meer aan om de wereld via kunst, muziek en literatuur te leren kennen dan door de Chinese Muur te bezoeken, daar vond ik geen klap aan. Volgens mij hield Joost wel van reizen.

'Geef mij maar iemand als Beethoven, thuis, op de bank. Als een soort ster, bijna een zon, staat hij aan de hemel van de doffe middelmaat. Of door een strijkkwartet van Brahms, dat is zo verfijnd. Dat tilt je op. Zonder dat vind ik het echt dodelijk saai op aarde, zonder dat ga ik in een hoekje chocola liggen eten. Wat is er dan nog te beleven wat niet ongezond is?'

Als je geen passie hebt.

'Ja, alhoewel ik passie een vies woord vind. Passie rijmt op Bassie. Van Adriaan. Maar daarom zou ik ook niet iemand zijn die graag macht vergaart. Want vervoering zit niet in macht. Ik kan me niet voorstellen dat Wilders graag naar Beethoven of The Beatles luistert. Die kunnen hem gestolen worden, denk ik. Dat weet ik niet zeker. Van Hitler is bekend dat hij van Wagner hield, dus die vlieger gaat niet altijd op.'

Donald Trump zie je niet gezellig 's avonds nog een mooi gedicht tot zich nemen?

'Nee. Dat soort mannen heeft natuurlijk wel een drijfveer en een passie, maar die richt zich op macht. Dit is beter denk ik.'

Kijk je doordat je Americana bestudeerd hebt nu anders naar Amerika, de verkiezingen en de winst van Trump?

'Nee, dat niet. In die zin is Joost wel anders dan bijvoorbeeld Karel van het Reve. Als je Van het Reves essays leest, dan verandert je blik op een land echt. Joost is informatiever. Zijn stukken zijn niet bedoeld om je op een andere gedachte te brengen, maar om je op een intelligente manier te enthousiasmeren voor dingen waar je overheen gekeken hebt.

'Ik vond het in die zin ook leuk om in Americana stukken te lezen over schilders aan wie ik van nature eigenlijk een hekel heb, maar van wie Joost hield. Om te kijken of het me hielp om mijn weerzin te laten oplossen.'

En?

'Hielp niet, haha. Ik vind Mark Rothko nog steeds een even grote oplichter als toen ik Joosts lange stukken over hem las.'

Heb je Americana ook als een soort puzzel gelezen, was je gespitst op aanwijzingen over zijn zelfmoord? Sommige vrienden van Joost zeggen dat er al een tijdje een soort berusting bij hem was, waardoor ze vermoeden dat het een weloverwogen beslissing was. Anderen dachten juist dat het een impuls was, waarvan hij de volgende dag bij wijze van spreken al spijt had.

'Jessica Durlacher (collega-schrijfster en goede vriendin van Zwagerman, red.) zei dat laatste inderdaad. Jessica kende Joost veel beter hoor. Ik vind dat moeilijk te zeggen. Van te grote afstand heeft het iets vulgairs om te speculeren waarom Joost Zwagerman zelfmoord heeft gepleegd. Te pijnlijk ook. Ik durf alleen in grote lijnen te stellen dat hij een opmerkelijke combinatie was van vitaliteit en kennelijke doodsdrift. Dat is een fascinerend gegeven. Want je hebt veel mensen die zelfmoord pleegden, maar uit wie geen stom woord kwam of die jarenlang niet vooruit te branden waren voordat ze tot die daad kwamen. Joost is een vlam geweest die zichzelf heeft uitgedoofd.'

Een van de stukken die je hebt gekozen, gaat over zelfmoord als lot en als troost. Zoals dat stuk over de Amerikaanse dichter John Berryman die geobsedeerd was door zelfmoord nadat zijn vader zichzelf om het leven had gebracht. Zwagermans vader deed ook een zelfmoordpoging.

'Ja, dat is wrang hè. Joosts vader vader leefde nog toen de zoon zelfmoord pleegde. Dan overleef je je zelfmoordpoging en moet je vervolgens zien dat je zoon die stap met dodelijke afloop wél zet. Je gaat bij Joost soms ook denken dat het twee dingen op eenzelfde schaal waren.

'Nu bezondig ik me toch nog aan psychologie van de koude grond, maar dat hij bijna vechtend tegen de bierkaai het zinvolle, mooie in de wereld dicht naar zich toe haalde als een antidotum of medicijn tegen de tragische kant van het bestaan, want dat weet ik wel bijna zeker. Maar daar staat die hele wand (wijst naar zijn enorme boekenkast) tegenover. Daar staat het beste van wat de mens te bieden heeft. Alles wat werkelijk plezier verschaft. Alsof je als een soort lont jezelf voorttrekt door de somberte. Misschien had Joost het ook nodig om de grauwheid van het gewone leven te ontwijken. Zo werkt het bij mij in elk geval. Als ik mezelf als eenzame, 80-jarige voor me zie, dan weet ik niet of ik dat wel zo erg vind. Want mijn duizenden papieren vriendjes heb ik dan nog.'

Americana. Een selectie uit zijn omzwervingen in de Amerikaanse cultuur door Joost Zwagerman, samengesteld door Peter Buwalda, 24,99 euro, Uitgeverij de Arbeiderspers.

Verse Probz (een bundeling van zijn Volkskrantcolumns), Peter Buwalda, 12,99 euro, uitgeverij De Bezige Bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden