Joost Niemöller wil het beeld van Hans Janmaat nuanceren maar raakt het spoor bijster

Joost Niemöller heeft De Verschrikkelijke Janmaat geschreven vanuit een missie: Janmaat was niet verschrikkelijk. De leider van de Centrum-Democraten die in de jaren '80 weerzin tegen vreemdelingen tot een politiek thema maakte, was veeleer slachtoffer van een buitenwereld die pas echt verschrikkelijk was. Zoals Janmaat systematisch genegeerd werd door pers en politiek of erger, zoals hem opvattingen in de schoenen werden geschoven die hij nooit gekoesterd had - het was verschrikkelijk.

Aanslag in Kedichem

Niemöller weidt pagina's lang uit over pogingen van Elsevier om Janmaat in de antisemitische hoek te duwen. Dat doet hij vrij overtuigend. Maar hij legt selectieve ijver aan de dag in zijn beschrijving van de beruchte aanslag in Kedichem. Op een treurige zaterdag in maart 1986 trokken tientallen halvegaren onder het banier van onverschrokken anti-fascisme op naar familiehotel Cosmopolite waar Janmaat en zijn beweging vergaderden. Helmen, stalen pijpen, kettingen en rook- dan wel brandbommen behoorden tot het wapentuig. Ze zetten het hotel in de fik en joegen de congresgangers van Janmaat de dijk op. Er vielen gewonden; de naaste medewerkster van Janmaat verloor een been. Het was verschrikkelijk.

Maar volgens Niemöller bagatelliseerden de media de aanslag; er was 'een rel', er was 'tumult', dat heb je met 'jongeren'. Niemöller: 'Een dingetje van niets dus, als je het Journaal mocht geloven.' In werkelijkheid opende het Journaal de uitzending met de aanslag, het werd een onderwerp van bijna vier minuten, eindigend met burgemeester Corporaal van Leerdam die sprak over 'methoden die doen denken aan fascisme'.

Kleine krabbelaar

Hans Janmaat was de eerste die Kamerzetels veroverde met een programma dat zich keerde tegen de multiculturele samenleving en de buitenlanders. Afrika had geen hulp nodig: 'Het probleem wordt vanzelf via aids opgelost.' In het licht van de geschiedenis was Janmaat, die in 2002 overleed, een kleine krabbelaar. Er valt best wat af te dingen op het gevaar voor de democratie dat hij in ruime kring verondersteld werd te belichamen. Maar dan wel uitdrukkelijk in het licht van wat Nederland later nog aan vreemdelingenhaat zou gaan beleven.

'Nederland is vol' verklaarde hij en in die dagen kwam het ressentiment dat uit deze woorden sprak niet minder hard aan dan Wilders' 'minder, minder, minder'. Niemöller heeft het daar niet over.

Deerniswekkend

Volgens Meindert Fennema, emeritus hoogleraar politieke theorie, houdt de schrijver ons, 'zelfbenoemde goede vaderlanders', een spiegel voor waarin we slechts met schaamte kunnen kijken. Dat belooft meer dan het boek biedt. Niemöller lijkt zijn spoor bijster te raken naarmate zijn boek vordert.

Hij besteedt bijvoorbeeld een heel hoofdstuk aan 'Janmaat en de meisjes'. Iedereen in de beweging, zo blijkt, zat achter elkaars vrouw aan, Janmaat voorop. Hij zette zijn intimiteiten op schrift. Het behoort niet tot de hoogtepunten van de erotische wereldliteratuur: 'Ze is uitgehongerd en we zien het bed aan alle kanten' - jakkes.

Hoe weerzinwekkend c.q. deerniswekkend was Janmaat nu eigenlijk? Niet zonder dramatiek vraagt Niemöller zich af: 'Welke Nederlander werd ooit zo massaal gepest en gehaat?' Om vervolgens zelf met de dodelijke verklaring te komen: 'Janmaat begon bij de Centrumbeweging als een sarcastische, bij tijd en wijle grappige, middelmatige, meestal moeizaam formulerende, kleinburgerlijke politicus, en werd een neurotische, achterdochtige, kille, bizarre, misschien wel mentaal gestoord persoon.'

Toch wel een tikkeltje verschrikkelijk, zou je denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.