Jongleren met de illusie van echtheid

In EYE jongleren videokunstenaars met de illusie van echtheid en met realistische beelden.

Beeld Hito Steyer I

Dat ik te veel digitale videokunst heb gezien, realiseerde ik me twee maanden geleden. Wachtend op de veerpont naar Amsterdam-Noord bekeek ik het IJ in de avondschemer. Elk golfje kreeg glimlichtjes van de led-lantaarnpalen. En opeens zag het er zo ontzettend digitaal omgezet uit. Die golven leken niet van water, maar een grid, samengesteld door een computerprogrammeur.

Natuurlijk was de overpeinzing ook gevoed door te vaak Finding Nemo kijken. The Matrix is vast ook het een en ander te verwijten. Maar ik geef vooral een bepaald genre digitale videokunst de schuld: het zelfondermijnende soort, dat zo sterk in opkomst is. Het zijn video's die willen laten zien dat het niet om echte beelden gaat. Een man valt uiteen in losse ledematen (Ed Atkins), een orchidee groeit uit een bilspleet (Helen Marten) en een levensechte orka zwemt in een golf van pixels (Hito Steyerl). Verontrustend.

Beeld Hito Steyer I

Dit zijn niet zomaar surrealistische experimenten die laten zien wat digitaal zoal mogelijk is (alles immers). Deze kunstenaars willen aantonen dat wat we voor waar aannemen mogelijk onecht is. 'Je moet erkennen dat niets klopt van wat je dacht te weten', zo verwoordt de koningin van deze methode het, de Duitse Hito Steyerl (51). Dit voorjaar is haar kunst te zien in museum EYE in Amsterdam, omdat zij in 2015 de eerste EYE Art & Film Prize ontving. En terecht.

In haar onderwerpkeuze is Steyerl ijzersterk. In The Tower (straks te zien in EYE) is de hoofdpersoon een ondernemer in Oekraïne, vlakbij de grens met Rusland, die 3D-animaties en games maakte.

In een van die computerspellen draait het om een parallelle werkelijkheid waarin het Saddam Hussein is gelukt de toren van Babel te herbouwen - kennelijk was hij dat van plan. In een krappe zeven minuten weet Steyerl zo een complex verhaal, over macht, geweld, oorlog en economische verhoudingen (de Oekraïners werken vooral voor West-Europeanen) te ontvouwen. De andere video in EYE draait om het fictieve bedrijf Liquidity Inc. Op bijna onnavolgbare manier wordt hier vechtsport (Bruce Lee) vermengd met de economische crisis en vreemde feiten: 'De mens bestaat voor 60 procent uit water, water bestaat voor slechts 0,00000000025 procent uit mens.'

Beeld Hito Steyer I

Steyerl gebruikt alle digitale technieken, het uitvoerende werk besteedt ze uit. In Liquidity Inc. verschijnt een sms'je van Steyerl: 'Heb je die jongen uit Dubai gevraagd voor de effecten?' Reactie: 'Ik heb die uit Moskou al gevraagd, die is blut.'

Steyerl wil laten zien dat zij net zo goed meedraait in de machtsverhoudingen die ze bekritiseert. En dat geldt voor de toeschouwer ook.

Betreed je eenmaal haar video-installaties, dan kruipt ze onder je huid. Zij en haar navolgers slaagden erin zo machtig te worden dat ik bijna in het IJ sprong om te testen of ik door het grid zou zakken. Even oppassen dus als u straks naar EYE gaat.

En mogelijk hoort u daarna de stem van Bruce Lee nagalmen: 'Maak je geest leeg. Wees vormeloos. Wees water, mijn vriend.'

EYE Art & Film Prize, Hito Steyerl, Ben Rivers, Wang Bing, 24/03 t/m 27/05, EYE, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden