Jongen van 13, er net tussenin

De roman vertelt over dertien maanden uit het leven van Jason en bestaat uit dertien hoofdstukken die de tijdsspanne van januari 1982 tot en met januari 1983 beslaan. Aan het begin van het boek wordt de hoofdpersoon dertien. Lezers die vertrouwd zijn met het werk van David Mitchell, komt het formele karakter van de structuur vertrouwd voor.

Al Mitchells boeken worden getypeerd door een zeer aanwezige compositie. Zijn debuut, Ghostwritten (Geestverwantschap), bevatte tien zeer verschillende maar onderling gerelateerde verhalen, en het vervolg, number9dream (Droom nummer negen), telde negen hoofdstukken die tezamen één verhaal vormden, maar wel in negen stijlvormen (‘herinnering’, ‘verbeelding’, ‘nachtmerries’) waren onderverdeeld.

Cloud Atlas (Wolkenatlas), waarmee hij twee jaar geleden definitief doorbrak, had de structuur van Russische matroesjkapoppetjes: zes verhalen die als het ware in elkaar waren ‘verstopt’, op slinkse wijze met elkaar verbonden, maar elk spelend in een ander tijdperk en op een andere plek. En dat – het zij benadrukt – op een manier die voor de nieuwsgierige lezer niet krampachtig of geforceerd aanvoelde.

Vergeleken met Mitchells eerste drie boeken oogt Black Swan Green als een wonder van eenvoud. Er is maar één vertelperspectief, één locatie, één tijdsperiode, en alle ingrediënten zijn opmerkelijk vertrouwd. De dertien verhalen zijn min of meer los van elkaar staande anekdotes, maar elke anekdote is een bouwsteen die bijdraagt aan het uiteindelijke portret. Voor Mitchell-begrippen zonder meer een conventioneel boek.

Jason is een slimme maar onzekere jongen. Hij gaat gebukt onder een eigenschap die hij ‘Hangman’ noemt: hij stamelt, een eigenschap die we, zo legt hij uit, niet moeten verwarren met stotteren. ‘Het is een verschil als tussen diarree en constipatie. Stotteren is als je het eerste stuk van een woord zegt en niet kunt verhinderen dat je het steeds opnieuw zegt. St - st -st - stotter. Zoiets. Stamelen is als je vast komt te zitten meteen na het eerste stuk van het woord. Zoiets: St**AMel!’

Omdat Jason vrij goed weet over welke woorden hij zal struikelen, heeft hij zichzelf aangeleerd één zin vooruit te denken, zodat hij het stamelwoord kan zien aankomen en alsnog een alternatief woord kan gebruiken. Zijn goed ontwikkelde taalkennis is daarbij een nuttig hulpmiddel. Maar, realiseert hij zich, je moet bij dat ontwijken goed uitkijken met wie je praat. Als je bijvoorbeeld tegenover leeftijdgenoten het woord ‘melancholiek’ zou gebruiken om het stamelwoord ‘somber’ te vermijden, word je onherroepelijk uitgelachen, ‘want kinderen horen geen volwassen woorden als “melancholiek” te gebruiken’. Jawel, ook Jason van dertien zit ‘er net tussenin’.

Als het boek begint, is Jasons oudere zuster Julia bezig zich voor te bereiden op haar vertrek naar de universiteit, waar ze rechten gaat studeren. Bij haar zelfvertrouwen, perspectieven en attractieve sociale leven steekt zijn bestaan nogal schril af. Verlegen en gehandicapt door ‘Hangman’ bekleedt hij een nederige positie in de jongenshiërarchie. ‘Jongens die heel populair zijn worden bij hun voornaam genoemd’, vertelt hij, ‘dus heet Nick Yew altijd alleen maar “Nick”. Jongens die een beetje populair zijn, zoals Gilbert Swinyard, hebben vrij eerbiedige bijnamen als “Yardy”. Dan krijg je jongens als ik die elkaar bij de achternaam noemen. Onder ons komen jongens met akelige bijnamen als Moron Moran of Nicholas Briar die Knickerless Bra heet. Het gaat allemaal om rangen als je een jongen bent, net als in het leger.’

Iemand die niet zo goed uit de voeten kan met het gesproken woord, maar wel taalgevoel heeft, zoekt het al snel in het schrijven. Zo ook Jason. Onder het pseudoniem Eliot Bolivar publiceert hij gedichten in het plaatselijke parochieblad, een activiteit die hij uiteraard strikt geheimhoudt, want zou het uitlekken dan stond er de volgende dag ‘Bruinwerker’ op je schoolkluisje gekalkt, werd je vervolgens uitgehold met bot timmermansgereedschap en spoten ze ten slotte het logo van de Sex Pistols op je grafsteen.

Zijn taalkundige begaafdheid ten spijt zijn er bepaalde zaken die de 13-jarige niet meteen doorheeft, maar de lezer wel. Zo snapt Jason niet waarom zijn vader zo boos is als hij, bij diens afwezigheid, de telefoon aanneemt in de studeerkamer en er vervolgens wordt opgehangen. En waarom is daarna de stemming tussen zijn ouders ineens zo kil? In de maanden die volgen zal de desintegratie van hun huwelijk gaandeweg meer gestalte krijgen, en zal ook Jason begrijpen wat overspel is.

Mitchell heeft met Black Swan Green geen Bildungsroman willen schrijven, en zijn boek eindigt ook niet met een klassieke epifanie. Het is ‘gewoon’ een knappe en aanstekelijke weergave van een jaar uit het leven van een 13-jarige, met vertrouwde maar fris gepresenteerde ingrediënten als de eerste sigaret, de eerste kus, het geheime jongensgenootschap en de onvermijdelijke initiatierites. Daarnaast zet de auteur op overtuigende wijze het jaar 1982 neer, inclusief Falklandoorlog, de economische recessie in Engeland en Thatchers keiharde confrontaties met de vakbonden.

Liefhebbers van Mitchells vorige werk zullen enkele oude bekenden tegenkomen, zoals Eva van Outryve de Crommelynck, hier een oudere dame die zich voor Jasons poëzie interesseert, en in Cloud Atlas nog een tiener. Ze gaat zelfs zover om Jason te onderrichten in de componist Robert Frobisher en diens ‘Cloud Atlas Sixtet’.

Dat Mitchells afzonderlijke boeken vormtechnisch en inhoudelijk een hechte eenheid zijn, wisten we. Nu zijn personages ook van het ene boek naar het andere beginnen te springen, zou het niet verbazen als dat straks voor zijn hele oeuvre blijkt te gelden.

David Mitchell: Black Swan Green. Sceptre, import Nilsson & Lamm; 371 pagina’s; € 18,95. ISBN 0 340 83926 0.

Op 8 mei verschijnt David Mitchell: Dertien. Vertaald uit het Engels door Arthur de Smet Querido; 359 pagina’s; € 19,95 ISBN 90 214 7493 X.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden