interview Jolanda van Benthem

Jolanda van Benthem wint Joost Zwagerman Essayprijs 2019 met ‘aangrijpende en gevoelige’ tekst

Jolanda van Benthem wint maandagavond de Joost Zwagerman Essayprijs 2019. De jury vond haar tekst ‘aangrijpend, gevoelig en onheilspellend’. Aan deze aanmoedigingsprijs voor jong talent is een geldbedrag van 7.500 euro verbonden.

Jolanda van Benthem bij haar thuis in Amsterdam. Beeld Simon Lenskens

‘Op mijn computer had ik een mapje dat ‘fragmenten’ heette, omdat ik nooit iets afmaak’, zegt Jolanda van Benthem (32), historicus en schrijver, bescheiden. Die fragmenten gingen bijvoorbeeld over ‘landschapspijn’, een begrip van de Friese journalist Jantien de Boer waarin boerendochter Van Benthem zich herkende. ‘De stad heeft het gras opgegeten’, noteerde Van Benthem. Andere fragmenten gingen over haar vader, een veehouder die na een hersenbloeding zijn boerderij moest opgeven. Ruim tien jaar later maakte hij een einde aan zijn leven. Zelfdoding komt statistisch gezien vaker voor onder boeren, ontdekte de schrijver. 

Dit voorjaar probeerde Van Benthem bij een cursus essayschrijven aan de Schrijversvakschool in Amsterdam haar fragmenten samen te smeden. De belangrijkste les: ‘Niet blijven dromen maar gaan schrijven.’ En zo won ze maandagavond de Joost Zwagerman Essayprijs 2019 met haar persoonlijke essay Een te strak gespannen draad. De jury vond haar tekst ‘aangrijpend, gevoelig en onheilspellend’. Onverwacht is haar verhaal over het veranderende Nederlandse landschap en de impact daarvan op boerenfamilies ook heel urgent. 

Waarom besloot je in te zenden?

‘Ik wilde mijn stuk afmaken, daar hielp de inzendingstermijn bij. Een essay leent zich voor het samenbrengen van de fragmenten die ik had, omdat het een literaire vorm is waarin je op een zoekende manier je gedachten presenteert.’

Welke essayisten lees je zelf graag?

Jan Postma, redacteur van De Groene Amsterdammer, en ook de Mexicaanse schrijfster Valeria Luiselli. Zij schrijven ook persoonlijke essays.’

Lees je ook essays van Joost Zwagerman?

‘Nee, ik heb hem wel op televisie gezien en ook weleens bij een panel in een lezing. Hij schreef veel over kunst geloof ik. Ik was geschokt toen hij was overleden, juist omdat hij zo bevlogen was. Hij heeft een boek geschreven over zelfmoord, maar dat heb ik niet gelezen. Ik heb dat een beetje voor me uitgeschoven.’

Je schrijft in je essay dat je twijfelde of je de doodsoorzaak van je vader moest noemen. 

‘Ja, ik vind het lastig om te vertellen hoe mijn vader is gestorven. Gesprekken nemen dan een andere wending, ik wil de stemming niet verzieken. Toch is het gek als ik zijn verhaal, en daarmee mijn achtergrond als boerendochter, geheim houd. Vooral omdat ik me een tijdlang heb verdiept in duurzame landbouw.’

En hoe voelt het nu?

‘Alsof ik iets te persoonlijks heb verteld. Oeps, ik ben te openhartig geweest, ken je dat gevoel?’

Ben je niet ook opgelucht?

‘Nog niet, misschien komt dat nog. Ik heb wel al heel lieve reacties gekregen van mensen die het essay hebben gelezen.’

Je hebt zelf geëxperimenteerd met een vergaande variant van biologische landbouw, permacultuur, schrijf je in je essay. Hoe wordt in die kringen naar de melkveehouderij gekeken?

‘Niet heel negatief. Men is negatiever over politici. Binnen de milieubeweging is ook meer begrip voor boeren: zij zitten vast in een groter systeem dat moet veranderen.’

Toen jij je essay schreef, was het rapport van de commissie-Remkes nog niet verschenen. Hoe heb je gekeken naar de boerenprotesten?

‘Ik begrijp dat ze boos zijn. Er zijn jarenlang kaders en regeltjes gemaakt waarbinnen zij moesten werken, daar houden ze zich aan. De stikstofcrisis maakt deel uit van een grotere vraag: hoe bedrijven we in Nederland landbouw op een manier die goed is voor de boeren, de natuur en de dieren? Dat is een veel grotere kwestie dan alleen getalletjes over stikstofuitstoot.’

Dat nu zo actuele woordje ‘stikstof’ komt één keer voor in je essay. In een passage waarin je vertelt dat je brandnetels als natuurlijke bemester kunt gebruiken. Is je essay een betoog voor permacultuur?

‘Nee. Ik ken het alleen heel kleinschalig en ik ben geen specialist. We zitten nu nog met zo veel dierlijke meststoffen, dat dit vast een brug te ver is. Maar naar toepassingen van permacultuur op grote schaal wordt vast onderzoek gedaan.’

Weet je al waar je volgende essay over gaat? Heb je nog mapjes op je computer?

‘Ik wil zeker verder met dit onderwerp, ik ben veel aan het lezen over landbouw. Ik vind het heel boeiend wat er nu allemaal gebeurt in Nederland.’ 

En wat wordt dat dan? Meer essays, een roman?

‘Laat ik het zo zeggen: mijn hoofd staat niet stil.’

Hulp nodig? Op elk moment is contact mogelijk met Stichting 113 Zelfmoordpreventie via tel. 0900-0113 of via 113.nl.

Sinds 2018 wordt jaarlijks de Joost Zwagerman Essayprijs uitgereikt op 18 november. Zwagerman, die in 2015 overleed, zou maandag 56 jaar zijn geworden. De prijs van € 7.500 euro is bedoeld voor ‘aanstormend talent’. Dit jaar werden 160 essays ingezonden. Lees alle genomineerde essays hier

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden